Pałac Konopków w Wieliczce

Wieliczanie nazywają go też Pałacem Salinarnym – i słusznie, bo jego dzieje od początku krążą wokół soli. Zbudowali go w latach 80. XVIII wieku bracia Jan i Piotr Konopkowie, kupcy związani z handlem solą, potem mieszkali w nim urzędnicy kopalni, a dziś w odnowionych murach mieści się Oddziałowe Archiwum IPN w Krakowie. To dobry przystanek na spacerze między Zamkiem Żupnym a tężnią.

Historia: od kupców solnych do urzędników salin

Konopkowie działali w Kompanii Solnej Komercjonalnej, a Jan Konopka był także konsulem i burmistrzem Wieliczki. Ich rezydencja była częścią dużego założenia: oprócz piętrowego pałacu na wysokim tarasie, z szerokimi schodami przed wejściem, obejmowała dziedziniec, zabudowania gospodarcze, portiernię, wozownię, browar, ogrody i park ze stawem. Pierwotnie późnobarokowy pałac zyskał cechy klasycystyczne prawdopodobnie podczas remontu w latach 30. XIX wieku.

W 1804 roku, po śmierci Jana Konopki, spadkobiercy sprzedali posiadłość Wyższemu Urzędowi Salinarnemu. Budynek związano z administracją kopalni – mieściły się tu mieszkania wyższych urzędników i dom handlowy. Jednym z lokatorów był Feliks Piestrak, kierownik Szkoły Górniczej w Wieliczce w latach 1909–1912 i 1918–1924. Funkcja mieszkalna przetrwała jeszcze długo po II wojnie światowej.

Ruina, pożar i ratunek

W XX wieku w pałacu działała Miejska Biblioteka Publiczna, ale stan zabytku stale się pogarszał. W połowie lat 80. część pomieszczeń trzeba było podpierać drewnianymi stemplami, a w 1987 roku wybuchł pożar spowodowany awarią instalacji elektrycznej; rok później biblioteka się wyprowadziła. Dawne piwnice obrosły w tym czasie legendami i były celem tajnych wypraw uczniów pobliskiej szkoły. Do rejestru zabytków zespół wpisano w 1985 roku.

Ratunkiem okazała się adaptacja dla Instytutu Pamięci Narodowej, przeprowadzona według IPN w latach 2001–2004. Ważną rolę odegrał w niej Janusz Kurtyka, dyrektor krakowskiego oddziału, a później prezes IPN, który ulokował tu archiwum. 13 sierpnia 2010 roku, w dniu jego 50. urodzin, odsłonięto na elewacji tablicę ku jego pamięci, ufundowaną przez Stowarzyszenie NZS 1980.

Co zobaczyć

• Symetryczną fasadę z centralnym ryzalitem zwieńczonym trójkątnym szczytem i łamanym dachem polskim.
• Taras i szerokie schody prowadzące do głównego wejścia, z fontanną na placu przed pałacem.
• Tablicę Janusza Kurtyki z wizerunkiem Matki Boskiej Katyńskiej.

Tripto podpowiada

Pałac stoi przy placu Mieczysława Skulimowskiego 1, w północno-wschodniej części Wieliczki, niedaleko Zamku Żupnego i Kopalni Soli. To czynna siedziba archiwum, więc na co dzień ogląda się go z zewnątrz – wystarczy 15–20 minut. Budynek bywał otwierany dla zwiedzających przy okazji Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, dlatego warto śledzić ich program.