Kościół Św. Rocha w Białymstoku

Ażurowa wieża z figurą Matki Boskiej na koronie góruje nad centrum Białegostoku z wzgórza przy ul. Lipowej. Bazylika św. Rocha powstała jako kościół-pomnik Odzyskania Niepodległości i jest jednym z najważniejszych dzieł polskiego modernizmu sakralnego — od 2018 roku figuruje na liście pomników historii. Zaprojektował ją Oskar Sosnowski, a budowę, zaczętą w 1927 roku, dokończono w czasie wojny.

Historia: świątynia na carskim zakazie

Mieszkańcy od dziesięcioleci chcieli postawić kościół na wzgórzu dominującym nad miastem, ale władze carskie konsekwentnie odmawiały. Na wzgórzu istniał katolicki cmentarz z 1839 roku z kaplicą św. Rocha, sprofanowany przez wojska rosyjskie w czasie powstania styczniowego. 2 lutego 1925 roku biskup Jerzy Matulewicz pozwolił ks. Adamowi Abramowiczowi założyć drugą parafię w mieście. Konkurs ogłoszony w 1926 roku przyniósł 76 projektów, w tym awangardowe propozycje Bohdana Lacherta i Józefa Szanajcy, lecz żaden nie przekonał proboszcza. W powtórzonym konkursie z 1927 roku wybrano koncepcję Sosnowskiego.

Budowę finansowano niemal wyłącznie z darów wiernych. We wrześniu 1939 roku świątynia stała w stanie surowym, z kopułą i wieżą zwieńczoną figurą. Sosnowski zginął w tym samym miesiącu podczas oblężenia Warszawy, a pracami pokierował Stanisław Bukowski. Niemcy na krótko zarekwirowali kościół na koszary, a władze sowieckie planowały urządzić w nim cyrk. Nabożeństwa ruszyły w 1941 roku, budowę zakończono w 1944 roku, a konsekracja odbyła się 18 sierpnia 1946 roku. W październiku 2018 roku papież Franciszek nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej.

Architektura: gwiazda i forteca

Pierwotnym wezwaniem miała być Gwiazda Zaranna — jutrzenka niepodległości — dlatego Sosnowski oparł plan na gwieździe, a motyw powtórzył w sklepieniach. Ośmioboczna bryła składa się z trzech narastających części; korpus i ażurową wieżę wykonano z żelbetu, co dało jasne, lekkie wnętrze. Kościół otacza mur z czterema narożnymi wieżyczkami nawiązującymi do kresowych kościołów obronnych, a półkolista brama przywodzi na myśl wileńską Ostrą Bramę.

Co zobaczyć

• Wieżę o wysokości 78 m z 3-metrową figurą Matki Boskiej (1936) na koronie wzorowanej na koronie Kazimierza Wielkiego.
• Kryształowe sklepienia nawiązujące do XVI-wiecznych sklepień w Łomży, Wiźnie i Supraślu.
• Ołtarz główny Antoniego Masłonia i trzy rzeźby Stanisława Horno-Popławskiego.
• Witrażową rozetę z symbolami Ducha Świętego i Ewangelistów według projektu Placydy Siedleckiej-Bukowskiej.
• Kaplicę Matki Boskiej Ostrobramskiej z tablicami ku czci żołnierzy pułków kresowych.

Ciekawostki

Część materiału na mur pozyskano z rozbiórki białostockiego soboru Zmartwychwstania Pańskiego. Obok stoi modernistyczna plebania z lat 1929–1932, również projektu Sosnowskiego.

Tripto podpowiada

Bazylika stoi przy ul. Lipowej, kilka minut pieszo od Rynku Kościuszki. To czynny kościół parafialny, więc wnętrze najlepiej oglądać poza mszami. Na obejrzenie świątyni i muru z zewnątrz wystarczy 30–45 minut.