Cerkiew Św. Mikołaja w Białymstoku

Sobór św. Mikołaja w Białymstoku to główna świątynia prawosławna miasta i katedra diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Biały, klasycystyczny gmach z kopułą i smukłą dzwonnicą stoi przy ul. Lipowej, na głównym deptaku między Rynkiem Kościuszki a kościołem św. Rocha. Warto tu zajrzeć nie tylko dla architektury: to żywe centrum wielowyznaniowego Podlasia, z relikwiami św. Gabriela Zabłudowskiego i wnętrzem pokrytym freskami.

Historia: od drewnianej cerkwi do katedry

Na tym miejscu już na początku XVIII wieku stała drewniana cerkiew unicka – najstarszy znany dokument o niej pochodzi z 1727 roku, gdy hetman Jan Klemens Branicki przekazał jej proboszczowi datek. Rozwój przemysłu i napływ prawosławnej ludności w czasach zaboru rosyjskiego sprawiły, że potrzebna była większa świątynia. Kamień węgielny poświęcono 21 marca 1843 roku, budową kierował Dawid Zabłudowski, a w 1846 roku gotową cerkiew poświęcił metropolita wileński Józef. Starszy budynek rozebrano.

W 1897 roku cerkiew odwiedził car Mikołaj II. Po I wojnie światowej była jedną z zaledwie dwóch czynnych cerkwi w mieście. Od 1951 roku pełni funkcję katedry, a od 1992 roku przechowuje relikwie św. Gabriela Zabłudowskiego – ich przeniesieniu z Grodna towarzyszyła procesja około 70 tysięcy wiernych. W 1991 roku sobór odwiedził Jan Paweł II. Budynek wpisano do rejestru zabytków w 1957 roku.

Architektura

Sobór zbudowano w stylu klasycystycznym, typowym dla cerkwi Imperium Rosyjskiego pierwszej połowy XIX wieku, na planie krzyża greckiego. Nad skrzyżowaniem ramion wznosi się półkolista kopuła na wysokim bębnie, a nad przedsionkiem – wieża-dzwonnica z hełmem i iglicą. Fasady zdobią pilastry, portyk przy wejściu głównym i fryzy; całkowita wysokość budowli to 40 metrów.

Dzisiejszy wygląd to w dużej mierze efekt remontu z lat 1988–1990: wymieniono wtedy tynki, pozłocono ikonostas i kioty, a dach i kopuły pokryto blachą miedzianą. Pierwotnie kopuła była malowana na niebiesko, a dach na czerwono. Do wnętrza prowadzą cztery wejścia; główne, od zachodu, poprzedza monumentalny portyk.

Co zobaczyć w środku

• Ikonostas z 1846 roku – drewniany, trzyrzędowy, dzieło szkoły wileńskiej; ikony napisał moskiewski ikonograf Adrian Małachow.
• Freski Józefa Łotowskiego z lat 1975–1976: m.in. Sąd Ostateczny nad chórem, Deesis w kopule i apostołowie na filarach bębna. Z dawnej dekoracji Michaiła Awiłowa z 1910 roku przetrwał wizerunek Chrystusa Zmartwychwstałego.
• Relikwie św. Gabriela Zabłudowskiego – najważniejsze miejsce kultu w świątyni.
• Kopia Białostockiej Ikony Matki Bożej – oryginał wywieziono w 1915 roku do Rosji i jego losy są nieznane.
• Dolna cerkiew św. Serafina z Sarowa w podziemiach, gdzie w niedziele odprawia się liturgię po polsku.

Jak zwiedzać i zasady wizyty

Sobór jest czynną świątynią, bez kasy biletowej i stałych godzin zwiedzania. Najlepiej wejść poza nabożeństwami; aktualny harmonogram nabożeństw parafia publikuje na swojej stronie internetowej. Ubierz się skromnie (ramiona i kolana zakryte), mężczyźni zdejmują nakrycia głowy, a o zgodę na zdjęcia zapytaj w środku. Wizyta zajmie 20–40 minut. Przed wejściem są schody, warto więc zapytać o dostępność, jeśli poruszasz się na wózku.

Informacje praktyczne i okolica

• Adres: ul. Lipowa 15, 15-424 Białystok
• Kancelaria: ul. św. Mikołaja 4a, tel. 85 742 07 80, kancelaria@soborbialystok.pl
• Wstęp: bezpłatny (stan na październik 2026)
• Dojazd: centrum miasta, ok. 15 minut pieszo od dworca PKP.

Spacer ulicą Lipową poprowadzi cię do Rynku Kościuszki z ratuszem, a stamtąd do Pałacu i Ogrodu Branickich. Jeśli interesuje cię prawosławie na Podlasiu, dołóż wycieczkę do monasteru w Supraślu.