Kościół Św. Jakuba w Sandomierzu

Ceglana bryła na Wzgórzu Świętojakubskim wygląda surowo, ale to jeden z najstarszych kościołów w Polsce wzniesionych w całości z cegły. Kościół św. Jakuba Apostoła stawiali dominikanie od około 1226 roku, łącząc romańskie formy z pierwszymi gotyckimi sklepieniami. To także miejsce pamięci: w 1260 roku podczas najazdu mongolskiego zginęło tu 49 zakonników z przeorem Sadokiem.

Historia: od fundacji Odrowążów do powrotu dominikanów

Dominikanów sprowadził do Sandomierza biskup krakowski Iwo Odrowąż, a fundacją zajmował się jego bratanek, św. Jacek. Sandomierski konwent był drugim dominikańskim klasztorem w Polsce, po krakowskim, i jednym z najstarszych w Europie. Budowa szła etapami: najpierw prezbiterium i zakrystia, potem korpus nawowy, a uzupełnienia trwały do końca XIII wieku. Pod posadzką odkryto w 1990 roku fragmenty jeszcze starszej, kamiennej świątyni – m.in. głowę lwa z portalu i płyty nagrobne z rytem miecza.

Po powstaniu styczniowym władze carskie skasowały klasztor w 1864 roku, a w budynkach zakwaterowano kozaków. Dominikanie wrócili tu dopiero w 2001 roku, po 137 latach nieobecności. Od 2018 roku działa tu ponownie pełnoprawny konwent z przeorem. Kościół jest częścią sandomierskiego pomnika historii (2017).

Co zobaczyć

• Portal główny – dwudzielny, półkoliście zamknięty, z dekoracją z cegły. Pojawia się w czołówce serialu „Ojciec Mateusz”.
• Wnętrze – trójnawowa bazylika bez transeptu, z bardzo długim prezbiterium, które musiało pomieścić wszystkich zakonników. Ściany są nieotynkowane, co podkreśla średniowieczny charakter.
• Kaplica Męczenników Dominikańskich (1603–1606), wzorowana na wawelskiej Kaplicy Zygmuntowskiej, z obrazem męczeństwa pędzla Karola de Prevota. Od 2003 roku spoczywają w niej szczątki zakonników odnalezione podczas wykopalisk.
• Kaplica Matki Bożej Różańcowej z secesyjnym wystrojem Karola Frycza i kutą kratą z 1910 roku.
• Sarkofag Adelajdy – dębowa trumna z 1676 roku w prezbiterium, tradycyjnie łączona z fundatorką kościoła.

Ciekawostki

Na dzwonnicy wiszą dzwony z 1314 („Piotr”) i 1389 roku („Jan”), zaliczane do najstarszych datowanych dzwonów w Polsce. Karol Frycz, projektując witraże, pomylił habity: św. Jacek ma na sobie strój cysterski, a bł. Wincenty Kadłubek – dominikański. Na pamiątkę męczenników z 1260 roku polscy dominikanie mogą nosić czerwone pasy. W 1959 roku archeolodzy znaleźli przy klasztorze zbiorową mogiłę z około 330 szkieletami. Na wielu kościach widać ślady ciosów.

Tripto podpowiada

Kościół stoi przy ul. Staromiejskiej 3, kilka minut spacerem od Bramy Opatowskiej, na skraju Wąwozu Królowej Jadwigi. Najlepiej połączyć go z sąsiednim kościołem św. Pawła i wąwozem. To czynny kościół klasztorny, więc zwiedzaj poza mszami i zachowaj ciszę. Na wnętrze, portal i dzwonnicę z zewnątrz wystarczy 30–45 minut. Aktualne godziny nabożeństw i zasady zwiedzania sprawdzisz na stronie dominikanów. Portal najlepiej wygląda po południu, kiedy słońce wydobywa kolor cegły.