Buska Galeria Sztuki Willa Polonia (dawna Galeria Zielona)

Zielona drewniana willa przy wejściu na buską starówkę wygląda jak typowy pensjonat uzdrowiskowy sprzed stu lat. Mało kto z kuracjuszy wie, że w czasie okupacji mieścił się tu niemiecki Sąd Specjalny, a w piwnicy – areszt, w którym w celi przeznaczonej dla czterech osób przetrzymywano nawet dwadzieścia. Dziś Buska Galeria Sztuki Willa Polonia pokazuje sztukę współczesną i stałą wystawę o dziejach Buska-Zdroju, a sam budynek jest jedną z najciekawszych opowieści miasta.

Historia: od willi lekarza do miejsca kaźni

Willę zbudował około 1900 roku doktor Julian Majkowski. W 1905 roku sprzedał ją innemu lekarzowi zdrojowemu, Antoniemu Sulimierskiemu, a kolejnym właścicielem został doktor Leopold Byrkowski. W 1938 roku, na łożu śmierci, zapisał willę „Bratniej Pomocy” przy Uniwersytecie Warszawskim. To jedyny drewniany budynek w obrębie tzw. Buskiej Starówki.

Podczas II wojny światowej Niemcy umieścili tu posterunek policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei) i Sąd Specjalny (Sondergericht). Na piętrze prowadzono przesłuchania, często z torturami, w piwnicy był areszt dla członków konspiracji – żołnierzy Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. W przedsionku piwnicy stała pusta trumna, którą miał zobaczyć każdy nowo przywieziony więzień. Szef tych instytucji, Hans Peters, zginął w zamachu zorganizowanym przez polskich partyzantów. Willę nazywano wtedy „willą dr. Byrkowskiego”.

Od rozbiórki do galerii

Po wojnie budynek zajmowały kolejno komitet PPR, Związek Młodzieży Polskiej, pogotowie ratunkowe, w latach 60. izba porodowa, dyrekcja zakładów przemysłu gumowego i biblioteka. W 1980 roku jego stan kwalifikował go do rozbiórki. Uratowały go starania kombatantów AK i specjalnie powołanej komisji społecznej. Kapitalny remont trwał w latach 1980–1989; potem działały tu galeria BWA „Zielona” i Muzeum Ziemi Buskiej. Willa jako zabytek i miejsce pamięci jest pod ochroną.

Niedawno przeszła kolejną gruntowną renowację: wzmocniono fundamenty, parter odbudowano niemal od nowa, a szkielet piętra i poddasza wymieniono w całości. Boazerię i ozdoby zdemontowano, odnowiono i zamontowano ponownie, brakujące elementy dorobiono, a od tyłu dobudowano niewielki segment.

Co zobaczyć

• Wystawy czasowe sztuki współczesnej w czterech salach – artyści z Polski, z zagranicy i z regionu, a przy każdej wystawie spotkania, wykłady i warsztaty.
• Stała wystawa „Projekt Historia” o dziejach Buska: od XII wieku i czasów Leszka Czarnego, przez dokument Bolesława Wstydliwego z 1252 roku z pierwszą wzmianką o buskiej soli, reformację w XVI wieku, aż po rozwój uzdrowiska i jego wille w stylu alpejskim. Osobne miejsce mają śpiewaczka Krystyna Jamroz i bard Wojciech Belon.
• Sama willa – drewniane ganki, balkony i boazeria elewacji, odnowione podczas ostatniego remontu.

Tripto podpowiada

Galeria mieści się przy al. Adama Mickiewicza 7, w centrum Buska-Zdroju, więc łatwo połączyć ją ze spacerem po uzdrowisku. Godziny otwarcia: wtorek–piątek 9:00–17:00, sobota 13:00–17:00, w poniedziałki nieczynne. Program wystaw zmienia się, więc sprawdź go przed wizytą (tel. 41 370 54 35). Na wystawę stałą i bieżącą ekspozycję zarezerwuj 45–60 minut. Zanim wejdziesz na wystawę współczesną, obejrzyj część historyczną – łatwiej wtedy zrozumieć, czym ten dom był w latach 1939–1945.