Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Wsi

Na cmentarnym wzgórzu w Starej Wsi koło Wilamowic stoi drewniany kościół, którego datę budowy – 1522 rok – potwierdziły badania dendrologiczne. Gontowe dachy, soboty wokół ścian i późnogotyckie portale w kształcie „oślego grzbietu” sprawiają, że to jeden z najciekawszych przystanków na śląskim Szlaku Architektury Drewnianej. Wieś ma też zaskakującą historię: w średniowieczu nazywano ją… Starymi Wilamowicami.

Historia: Stare Wilamowice i ród Starowieyskich

W spisach dziesięciny i świętopietrza z lat 1325–1328 Stara Wieś występuje jako Stare Wilamowice (Villa Antiqua), a dzisiejsze Wilamowice jako Nowe. Świadczy to o przeniesieniu osady na nowe miejsce, przy czym część mieszkańców została w starym. Już wtedy działała tu parafia z kościołem i proboszczem, a wieś liczyła około 210 mieszkańców.

Obecną świątynię wzniesiono w 1522 roku. Według parafii jej fundatorem był najprawdopodobniej Henryk Starowiejski herbu Nowina, właściciel Starej Wsi Dolnej (część opracowań wskazuje Bibersteinów-Starowiejskich, którzy przejęli majątek po jego śmierci). Kościół konsekrował 3 lipca 1530 roku biskup Dominik Małachowski. W XVII wieku dostawiono wieżę, w 1787 roku przebudowano dach i wnętrze, a w 1926 roku przepruto ścianę między nawą a wieżą, by powiększyć świątynię. Kościół wpisano do rejestru zabytków w 1934 roku.

Na co zwrócić uwagę

• Soboty – zadaszone podcienia wokół ścian ze stacjami Drogi Krzyżowej; pod północnymi leżą piaskowcowe płyty nagrobne przeniesione z wnętrza. Przyjrzyj się też podwalinom: najniższe belki ułożono niepoziomo, a nierówność skorygowano w wyższych rzędach.
• Dwa późnogotyckie portale z nadprożem w kształcie „oślego grzbietu”.
• Ołtarz główny z zachowaną tablicą XVI-wiecznego tryptyku: Matka Boża z Dzieciątkiem, św. Barbarą i św. Katarzyną, a w zwieńczeniu Ukrzyżowanie.
• Ołtarz boczny Matki Boskiej Różańcowej sprzed 1748 roku z czczonym wizerunkiem Matki Boskiej Starowiejskiej z początku XVII wieku.
• Polichromie w prezbiterium z XVI, XVIII i XIX wieku oraz marmoryzowane gzymsy z 1787 roku, odsłonięte i zakonserwowane w latach 2009–2012.

Ciekawostki

W 1572 roku Jan Przypkowski, właściciel Starej Wsi Górnej, jako jeden z pierwszych w kraju zwolnił chłopów z poddaństwa. Gdy w 1599 roku sprzedał majątek Andrzejowi Bibersteinowi Starowieyskiemu, ten przywrócił poddaństwo – i w 1600 roku zginął z rąk zbuntowanych chłopów. Z rodu Starowieyskich wywodził się bł. Stanisław Kostka Starowieyski, zamęczony w Dachau w 1941 roku.

Tripto podpowiada

To czynny kościół parafialny bez stałych godzin zwiedzania; do wnętrza najłatwiej wejść przed Mszą lub po niej, a kancelaria jest czynna w tygodniu po Mszy. Kościół leży na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego. Na wzgórze prowadzą kamienne schody przez cmentarz, co utrudnia dostęp osobom na wózkach. Na obejście i wnętrze wystarczy 30–45 minut; wizytę łatwo połączyć z sąsiednimi Wilamowicami – dawnymi „Nowymi Wilamowicami”.