Dawny kościół ewangelicki w Olsztynku

Gotycki kościół w centrum Olsztynka płonął co najmniej trzy razy, w 1914 roku stracił sklepienie, a pod koniec II wojny światowej został niemal całkowicie zniszczony. Mimo to wciąż stoi – jako jedna z najstarszych budowli miasta i letni Salon Wystawowy Muzeum Budownictwa Ludowego. Tuż za nim, w dawnej baszcie miejskich murów, w 1764 roku urodził się Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, pastor i obrońca polszczyzny na Mazurach.

Historia: kościół, który był częścią murów

Świątynię zbudowano w połowie XIV wieku; w 1359 roku wymieniano ją jako siedzibę parafii. Była jednonawowa, bez wieży i wyodrębnionego prezbiterium, na planie prostokąta około 31 × 11 m. Dolne partie murów ułożono z kamienia polnego, wyższe z cegły. Otoczona kamiennym murem, stanowiła część miejskiego założenia obronnego.

W 1685 roku pożar zniszczył kościół całkowicie, a odbudowa z lat 1690–1691 nadała mu barokowy charakter. Pierwszą wieżę dostawiono w 1710 roku; po kilkudziesięciu latach ją rozebrano, a w 1796 roku stanęła obecna. W 1804 roku świątynia znów spłonęła w pożarze miasta, a w 1880 roku wieża dostała hełm. W 1914 roku, w czasie walk z wojskami rosyjskimi, zniszczone zostało sklepienie, a w 1933 roku kościół gruntownie przebudowano. W 1945 roku ogień strawił dach, całe wnętrze i górną część wieży.

Salon Wystawowy dziś

Ruiny odbudowano dopiero w latach 1974–1977 i nie przywrócono im funkcji sakralnej – budynek przeznaczono na cele kulturalne, a w 1985 roku włączono do Muzeum Budownictwa Ludowego. Od tego czasu odbywają się tu wystawy czasowe o różnej tematyce. Po odbudowie kościół jest długą, niską budowlą z cegły z bieloną kruchtą od południa i niepozorną wieżą.

Co zobaczyć

• Mury z kamienia polnego w dolnej części ścian – najłatwiej rozpoznawalny ślad średniowiecza, obok ostrołukowego portalu.
• Wieżę z 1796 roku, odbudowaną po zniszczeniach z 1945 roku.
• Dom Mrongowiusza w dawnej baszcie tuż za kościołem: od drugiej połowy XVI wieku mieściła się tu szkoła ewangelicka, a na piętrze mieszkał nauczyciel-rektor.

Tripto podpowiada

Salon Wystawowy i Dom Mrongowiusza (ul. Zamkowa 1) są czynne sezonowo, do końca września, od wtorku do niedzieli w godz. 9:00–17:00. Według cennika na 2026 rok bilet normalny kosztuje 13 zł, ulgowy 9 zł, rodzinny 37 zł, a dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie. Bilet łączony z Parkiem Etnograficznym kosztuje 36 zł (ulgowy 23 zł). Poza sezonem budynek można obejrzeć z zewnątrz.

Na kościół i Dom Mrongowiusza wystarczy 30–45 minut. Najlepiej połączyć je ze spacerem po rynku i wizytą w skansenie przy ul. Leśnej 23, jednym z największych atutów Olsztynka.