Dom Mendelsohna (Bet Tahara) w Olsztynie

Niewielki budynek przy ul. Zyndrama z Maszkowic to pierwsze zrealizowane dzieło Ericha Mendelsohna – urodzonego w Olsztynie architekta, który zasłynął później Wieżą Einsteina w Poczdamie. Dawny żydowski dom przedpogrzebowy Bet Tahara (hebr. Dom Oczyszczenia) z 1913 roku jest ostatnią zachowaną pamiątką po olsztyńskiej gminie żydowskiej. Po latach zaniedbań odzyskał kopułę z mozaikami i od 2013 roku działa jako Centrum Dialogu Międzykulturowego „Dom Mendelsohna”.

Historia: projekt, którego architekt nie chwalił

Budynek zamówiła olsztyńska gmina żydowska. Stanął pod koniec 1912 roku, wiosną 1913 roku trwały prace wykończeniowe, a w sierpniu 1913 roku otwarto go jako dom przedpogrzebowy przy cmentarzu żydowskim – służył do rytualnego obmycia zmarłych. Mendelsohn, urodzony w Olsztynie w 1887 roku, przyjechał nadzorować prace, ale miejscowi zleceniodawcy przyjęli go z rezerwą: budynek uważano za zbyt nowoczesny i za drogi, choć gmina była reformowana. Częścią projektu jest też mniejszy domek ogrodnika obok.

Po 1945 roku obiekt przeszedł na własność państwa; do 1996 roku mieściło się w nim Archiwum Państwowe, a cmentarz zdewastowano pod koniec lat 60. Dziś budynek należy do Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, która udostępniła go Fundacji „Borussia”. Oficjalne otwarcie Domu Mendelsohna odbyło się 21 marca 2013 roku, dokładnie w 126. rocznicę urodzin architekta. W 2024 roku Borussia otrzymała za uratowanie Bet Tahary Nagrodę Specjalną POLIN.

Ciekawostki: odkryta kopuła

Budynek był mocno przebudowany i nie zachowała się żadna dokumentacja archiwalna. Pierwsze badania konserwatorskie wykonano w 2006 roku. Gdy usunięto wtórny strop i podtrzymujące go filary, odsłonięto pierwotną kopułę z oryginalnymi mozaikami i malowidłami. Mendelsohn, prezentując później swój dorobek, pomijał olsztyński projekt i za debiut uważał Wieżę Einsteina – dlatego Bet Tahara długo pozostawała mało znana.

Co zobaczyć

• Salę główną z posadzką z lastryko, w którą wpisano gwiazdę Dawida.
• Kopułę z odsłoniętymi mozaikami i polichromiami.
• Domek ogrodnika – drugi budynek z projektu Mendelsohna.
• Pozostałości cmentarza żydowskiego wokół budynku.

Tripto podpowiada

Dom Mendelsohna to przede wszystkim miejsce wydarzeń – wystaw, spotkań, koncertów i Festiwalu Mendelsohna – a nie muzeum ze stałymi godzinami. Przed wizytą sprawdź program Fundacji Borussia (ul. Zyndrama z Maszkowic 2) lub zadzwoń do sekretariatu. Z zewnątrz budynek obejrzysz o każdej porze, a na wnętrze wystarczy 30–45 minut. Pamiętaj, że teren wokół to dawny cmentarz – zachowaj powagę miejsca.