Katedra w Olsztynie

Zimą 1807 roku Francuzi zamknęli w olsztyńskim kościele św. Jakuba około 1500 jeńców, a ci, ratując się przed mrozem, spalili niemal wszystko, co było z drewna. Dlatego wnętrze dzisiejszej konkatedry jest skromniejsze, niż sugeruje jej ceglana gotycka bryła — ale nad głową czeka coś wyjątkowego: kryształowe i sieciowe sklepienia z końca średniowiecza. To najstarsza świątynia Olsztyna i dominanta jego Starego Miasta.

Historia: kościół budowany przez dwa stulecia

Parafia dostała uposażenie już w akcie lokacyjnym miasta z 1353 roku, a budowę kościoła rozpoczęto w drugiej połowie XIV wieku. Prace szły etapami: najpierw powstały mury korpusu i trzy dolne kondygnacje wieży, dach nad nawami datuje się na okres po 1429 roku, a późnogotyckie sklepienia założono przed 1562 rokiem. W 1596 roku wieżę nadbudowano do siedmiu kondygnacji, a w 1721 roku Piotr Olchowski z Reszla dobudował przy niej kaplice boczne. Kościół nie jest orientowany — tradycja mówi, że jego wieża wskazuje kierunek na Rzym.

W 1864 roku świątynię zamknięto, bo groziła zawaleniem; po remoncie w latach 1866–1868 otrzymała neogotycki hełm wieży, przy którym pracowali Ferdinand von Quast i August Stüler. Złota gwiazda na szczycie pochodzi jeszcze z 1596 roku. W 1896 roku pożar zniszczył cenny ołtarz główny, a II wojnę światową kościół przetrwał bez większych strat. Od 1945 roku był prokatedrą, od 1973 roku jest konkatedrą, a w 2004 roku otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.

Polskie kazania i znani goście

Przynajmniej od 1565 roku wygłaszano tu kazania po polsku, a w 1599 roku proboszcz Ambroży Merten prosił o zwolnienie z urzędu, bo nie znał języka swoich parafian. Modlili się tu biskupi warmińscy Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki, a w 1635 roku król Władysław IV. W latach 1898–1900 organistą był Feliks Nowowiejski, kompozytor „Roty”, a w latach 1979–1981 biskup Józef Glemp zarządzał stąd diecezją warmińską.

Co zobaczyć

• Sklepienia — w nawie głównej sieciowe, w nawach bocznych kryształowe; żebra kończą się terakotowymi głowami królów, biskupów i brodatych mężczyzn.
• Gotyckie tabernakulum ścienne z kratą i renesansową dekoracją malarską oraz późnogotycki tryptyk.
• Barokowe rzeźby apostołów Andrzeja i Jakuba Starszego oraz krucyfiks ponadnaturalnej wielkości.
• Neogotycki ołtarz główny z XIX wieku i witraż z Matką Boską trzymającą kulę ziemską.
• Krypta biskupów warmińskich, odtworzona po 2018 roku, przeznaczona dla 12 ordynariuszy.

Ciekawostki

Wiosną 2014 roku na wieży zawieszono nowy dzwon „Kopernik” o wadze 1650 kg, z napisem upamiętniającym Rok Mikołaja Kopernika 2013. W 2001 roku kościół zyskał reprezentacyjne brązowe drzwi główne, a w 1991 roku odwiedził go papież Jan Paweł II.

Tripto podpowiada

Konkatedra stoi przy ul. Staszica 12, kilka minut pieszo od zamku i rynku. To czynna świątynia, więc zwiedzaj ją poza nabożeństwami i zachowaj ciszę; na wnętrze wystarczy 20–30 minut. Najlepiej oglądać sklepienia w dzień, przy naturalnym świetle. Jeśli nie możesz przyjechać, parafia udostępnia na swojej stronie wirtualny spacer po wnętrzu.