Cmentarz żydowski w Łodzi

Za ceglanym murem na Bałutach rozciąga się las macew, mauzoleów i starych drzew. Cmentarz żydowski przy ul. Brackiej powstał w 1892 roku i jest jedną z największych żydowskich nekropolii w Europie. Zajmuje około 40 hektarów, a spoczywa na nim ponad 160 tysięcy osób – od fabrykantów, którzy zbudowali przemysłową Łódź, po dziesiątki tysięcy ofiar getta.

Historia: cmentarz fabrykantów i getta

Pod koniec XIX wieku stary cmentarz przy ul. Wesołej był już przepełniony. W 1891 roku przemysłowiec Izrael Poznański kupił od Juliusza Heinzla ponad 10 hektarów ziemi pod nową nekropolię, a 10 listopada 1892 roku Dozór Bóżniczy ogłosił otwarcie cmentarza przy Brackiej. W 1898 roku stanął tu największy w Polsce dom przedpogrzebowy, o powierzchni zabudowy 850 m², projektu Adolfa Zeligsona. Ufundowała go Mina Konstadt, która przekazała na ten cel 18 tysięcy rubli.

W czasie okupacji niemieckiej cmentarz znalazł się w granicach getta Litzmannstadt. Na Polu Gettowym pochowano ponad 40 tysięcy ludzi zmarłych z głodu, chorób i wycieńczenia. Na większości grobów nie ma macew. W nieustalonym miejscu cmentarza spoczywa też ponad 600 Romów i Sinti z tak zwanego obozu cygańskiego w getcie. Nekropolia jest w rejestrze zabytków od 1980 roku, a od 2015 roku ma status pomnika historii.

Co zobaczyć

• Mauzoleum Izraela Poznańskiego przy głównej alei – uznawane za największy grobowiec żydowski na świecie i jedyny ozdobiony mozaiką. Mozaikę we wnętrzu kopuły odrestaurowano w ramach prac prowadzonych od lat 90.
• Dom przedpogrzebowy – po prawej stronie przygotowywano do pochówku zmarłych mężczyzn, po lewej kobiety. Zachował się metalowy stół do rytualnego obmywania zwłok.
• Kwatery przy głównej alei z grobowcami rodzin przemysłowców: Silbersteinów, Prussaków, Kohnów, Jarocińskich i innych.
• Pole Gettowe i pomnik ofiar getta z 1956 roku w kształcie obelisku, menory i złamanego dębu.
• Groby rodziców Juliana Tuwima i Artura Rubinsteina.

Ciekawostki

Przez dziesiątki lat zagadką była niewielka mogiła z czerwoną gwiazdą przy głównej alei, opisana jako grób lekarki Armii Czerwonej, Róży Deweltow. Dopiero w 2014 roku ustalono, że to wileńska Żydówka poległa w 1944 roku. W 1950 roku jej matka, ocalała z obozów, przeniosła ciało do Łodzi. Na cmentarzu rośnie ponad 8 tysięcy drzew, głównie samosiewów, a wśród nich żyje wiele ptaków i nietoperzy. W 2009 roku cmentarz połączono szlakiem pamięci ze stacją Radegast, skąd wywożono Żydów z getta do obozów zagłady.

Tripto podpowiada

Wejście dla zwiedzających znajduje się od ul. Zmiennej, a za zwiedzanie pobierana jest opłata. Cmentarz jest otwarty od niedzieli do piątku. W soboty i święta żydowskie jest zamknięty, a zimą i w piątki zamyka się wcześniej. Dokładne godziny sprawdź przed wizytą u zarządcy, czyli Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi. Mężczyźni powinni mieć nakrycie głowy, a strój powinien być stosowny do miejsca pochówku. Na główną aleję, mauzoleum i Pole Gettowe przeznacz 1,5–2 godziny. Wygodne buty się przydadzą, bo boczne alejki są nierówne i zarośnięte. Wizytę dobrze połączyć ze Stacją Radegast, do której prowadzi szlak pamięci.