Kościół Wniebowzięcia NMP w Łodzi

Kościół Wniebowzięcia NMP góruje nad placem Kościelnym na łódzkim Starym Mieście – dwie smukłe wieże z czerwonej, nietynkowanej cegły widać z daleka. To świątynia najstarszej parafii miasta, przez prawie pięćset lat jedynej katolickiej wspólnoty w Łodzi. Neogotycką bazylikę wzniesiono w latach 1888–1897 według projektu Konstantego Wojciechowskiego, a jej historia łączy fabrykantów trzech wyznań, I wojnę światową i dramat getta Litzmannstadt.

Historia: kościół zbudowany przez całe miasto

Nowy, murowany kościół postanowiono wznieść w 1886 roku, bo drewniana świątynia nie mieściła 26 tys. wiernych – w złą pogodę tłumy stały na odkrytym dziedzińcu. Stary kościół z modrzewia rozebrano w 1888 roku i złożono na nowo na dawnym cmentarzu przy ul. Ogrodowej 22, gdzie służy do dziś jako kościół św. Józefa. Kamień węgielny poświęcono 21 maja 1888 roku, a wśród gości byli Izrael Poznański, Juliusz Kunitzer, Juliusz Heinzel i Karol Scheibler II. Fundatorzy różnych wyznań pokryli blisko połowę kosztów budowy i wyposażenia: protestancka rodzina Scheiblerów przekazała – źródła podają różnie – 15 lub 20 tys. rubli, a żydowski fabrykant Izrael Poznański ufundował terakotową posadzkę firmy Villeroy & Boch z Mettlach. Kościół konsekrował 5 czerwca 1897 roku biskup warszawski Kazimierz Ruszkiewicz.

W grudniu 1914 roku, podczas bitwy pod Łodzią, w świątynię trafiły pociski – jeden przebił ścianę nad ołtarzem i spadł na posadzkę prezbiterium, nie wybuchając. 6 grudnia, na prośbę niemieckiego oficera, na kościele wywieszono białe flagi, co wstrzymało ostrzał i stało się symbolem końca bitwy.

Kościół w getcie

Od 8 lutego 1940 roku świątynia znalazła się w granicach getta Litzmannstadt. Niemcy urządzili w niej magazyn zrabowanego mienia żydowskiego, a w 1942 roku – ubrań po ludziach zamordowanych w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. Później działała tu sortownia pierza i puchu, którą mieszkańcy getta nazywali „białą fabryką”. W sąsiednim domu parafialnym przy ul. Kościelnej 8/10 mieścił się komisariat Kripo, znany jako „czerwony domek”. Według relacji przekazanej po wojnie proboszczowi w wieżach kościoła ukrywało się przez pewien czas czterech uciekinierów z getta.

Co zobaczyć

• Ołtarz główny – gotycki tryptyk dłuta Antoniego Panasiuka ze sceną Wniebowzięcia wśród apostołów, wzorowany na ołtarzu Wita Stwosza, ze skrzydłami pokazującymi 15 tajemnic różańcowych.
• Witraże z 1891 roku w prezbiterium – św. Wojciech, Wniebowzięcie NMP i św. Stanisław.
• Kaplicę Matki Boskiej Łódzkiej z obrazem przeniesionym ze starego kościoła i marmurową chrzcielnicą, przy której ochrzczono Stanisławę Leszczyńską.
• Organy na chórze – 37-głosowe, w neogotyckiej oprawie; źródła podają różnie ich pochodzenie: sprowadzone z Wiednia w 1892 roku albo zbudowane w śląskiej wytwórni Waetera i uruchomione w 1896 roku.
• Drogę Krzyżową z płaskorzeźb w drewnie lipowym wykonanych w Tyrolu.
• Nagrobek Macieja Wyszyńskiego z 1822 roku przy kościele – jedyny ślad dawnego cmentarza staromiejskiego i najstarszy kamienny pomnik nagrobny w Łodzi.

Ciekawostki

W krypcie kościoła od 1996 roku spoczywa Służebnica Boża Stanisława Leszczyńska, której szczątki przeniesiono z cmentarza na Radogoszczu. W 2013 roku świątynię wpisano na listę łódzkich wielkopostnych kościołów stacyjnych, a od 2016 roku cały zespół – kościół, mur dawnego cmentarza i stara plebania – jest w rejestrze zabytków.

Tripto podpowiada

To czynny kościół parafialny, więc wnętrze najlepiej oglądać poza mszami; aktualne godziny nabożeństw publikuje parafia. Na zwiedzanie wystarczy 30–45 minut. Warto połączyć wizytę ze spacerem po Starym Mieście i po miejscach związanych z historią getta, a także zajrzeć do drewnianego kościoła św. Józefa przy ul. Ogrodowej 22 – dawnej fary, która stała kiedyś w tym miejscu.