Cmentarz na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem

Na niewielkim cmentarzu przy ul. Kościeliskiej leży około 500 grobów, z czego mniej więcej połowa należy do ludzi, którzy zbudowali legendę Zakopanego: pisarzy, malarzy, lekarzy, przewodników i ratowników TOPR. Prawie każdy nagrobek jest osobnym dziełem sztuki – rzeźbionym krzyżem, kapliczką, obrazem na szkle albo kamienną formą z podhalańskim ornamentem. To najstarsza nekropolia miasta i jedno z najważniejszych miejsc pamięci w polskich górach.

Historia: od wiejskiego cmentarza do Cmentarza Zasłużonych

Cmentarz założył w 1851 roku pierwszy zakopiański proboszcz, ks. Józef Stolarczyk, przy drewnianym kościółku wzniesionym kilka lat wcześniej. Ziemię podarował gazda Jan Pęksa, a gwarowe słowo „brzyzek” oznacza urwisko nad potokiem – stąd nazwa. Bramę cmentarną zaprojektował Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego, który sam spoczywa kilka kroków dalej.

Po masakrach demonstrantów w Warszawie i Wilnie w 1861 roku rodzina Homolacsów ufundowała tu krzyż z tablicą upamiętniającą ofiary. Już rok później starostwo w Nowym Targu kazało usunąć napis. W 1908 roku otwarto nowy cmentarz przy ul. Nowotarskiej, a pod koniec 1931 roku stary wpisano do rejestru zabytków i nazwano Cmentarzem Zasłużonych. Od tej pory każdy pochówek wymaga zgody konserwatora, a chowani są tu tylko ludzie szczególnie zasłużeni dla Zakopanego, Tatr i Podhala.

Co zobaczyć

• Symboliczny grób Witkacego z mogiłą jego matki – po prawej stronie zaraz za wejściem.
• Groby Władysława Orkana, Kazimierza Przerwy-Tetmajera i Tytusa Chałubińskiego obok siebie, a za nimi mogiły gawędziarza Sabały i Stanisława Witkiewicza.
• Kornel Makuszyński, skoczek Stanisław Marusarz i jego siostra Helena Marusarzówna.
• W głębi nagrobki Antoniego Kenara, Karola Stryjeńskiego, Władysława Hasiora oraz Zofii Radwańskiej-Paryskiej i Witolda Paryskiego, autorów wielkiej encyklopedii tatrzańskiej.
• Upamiętnienia symboliczne: himalaisty Macieja Berbeki, etnografa Bronisława Piłsudskiego, gen. Mariusza Zaruskiego, a także tablice poświęcone Karolowi Szymanowskiemu i Mieczysławowi Karłowiczowi.
• Kamienny mur z nazwiskami kurierów tatrzańskich i płaskorzeźbami dodanymi w latach 50. XX wieku.

Ciekawostki

Wiele rzeźb nagrobnych powstało w pracowni Władysława Hasiora, gdy uczył jeszcze w zakopiańskim Liceum Technik Plastycznych – jego dłuta są m.in. pomniki na grobach Marii Witkiewiczowej i Józefa Fedorowicza „Pimka”. Przy okazji stulecia cmentarza mur odnowiono i umieszczono na nim napis o ojczyźnie jako „ziemi i grobach”, który do dziś wita odwiedzających. Najnowsze upamiętnienie pochodzi z 2025 roku – to tablica poświęcona rodzinie Zamoyskich, zasłużonej dla Zakopanego i Tatr.

Tripto podpowiada

Cmentarz sąsiaduje ze Starym Kościołem z 1847 roku i kaplicą Gąsieniców z początku XIX wieku, uważaną za najstarszy obiekt sakralny Zakopanego. Wszystkie trzy miejsca można obejrzeć w godzinę, a potem iść dalej ulicą Kościeliską do willi Koliba z Muzeum Stylu Zakopiańskiego. Kościół i cmentarz są udostępnione poza godzinami mszy, a od 2014 roku parafia pobiera od zwiedzających opłatę na konserwację nagrobków. To czynny cmentarz: zachowaj ciszę, nie wchodź na mogiły i uważaj na nierówne, strome alejki, zwłaszcza po deszczu.