Zamek w Będzinie

W sierpniu 1588 roku na niewielkim zamku nad Czarną Przemszą zjechali kanclerz Jan Zamoyski z 400 husarzami, posłowie cesarza Rudolfa II i papieski legat Ippolito Aldobrandini — przyszły papież Klemens VIII. Negocjowano los arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, pretendenta do polskiej korony, wziętego do niewoli pod Byczyną. Zamek w Będzinie, dziś siedziba Muzeum Zagłębia, był wtedy ostatnią warownią Korony przed granicą ze Śląskiem — i właśnie to położenie zdecydowało o jego losach.

Historia: od grodu Wiślan do twierdzy Kazimierza

Na Górze Zamkowej już w IX wieku stał gród, prawdopodobnie związany z plemieniem Wiślan. Wbrew popularnej opowieści Tatarzy go nie zdobyli — ślady spalenizny w wałach okazały się w świetle nowszych badań starsze. W drugiej połowie XIII wieku, zapewne za Bolesława Wstydliwego, stanął tu kamienny stołp — okrągła wieża o średnicy 10,7 m, do której wchodziło się dopiero na wysokości trzeciej kondygnacji.

Gdy w 1348 roku Śląsk przeszedł pod panowanie czeskie, granica Królestwa Polskiego biegła tuż u stóp wzgórza, wzdłuż Czarnej Przemszy. Kazimierz Wielki szybko dobudował do wieży murowany zamek — w 1349 roku wymieniany jest już pierwszy burgrabia, Wiernko. W przywileju lokacyjnym z 1358 roku król pisał o mieście lokowanym „pod zamkiem naszym”. Mury wzniesiono z łamanego dolomitu techniką, w której dwie kamienne ściany wypełniano gruzem zalanym zaprawą.

Rokowania z 1588 roku zakończyły się podpisaniem tzw. paktów będzińsko-bytomskich w marcu 1589 roku, a Maksymilian wyjechał na wolność przez Będzin. Później przyszły pożar w 1616 roku, zniszczenia podczas potopu szwedzkiego i powolny upadek. Według tradycji w 1683 roku zatrzymał się tu Jan III Sobieski, zmierzający z odsieczą pod Wiedeń.

Uratowany przed rozbiórką

W 1825 roku spadający kamień z rozpadającego się muru zabił przechodnia i władze nakazały zburzyć zamek do fundamentów. Rozbiórkę wstrzymało dopiero zarządzenie z 1827 roku o ochronie zabytków. W 1834 roku z inicjatywy hrabiego Edwarda Raczyńskiego odbudowano go według projektu Franciszka Marii Lanciego — w romantycznym, neogotyckim duchu, z dekoracyjnymi, „ślepymi” machikułami i obniżoną wieżą. W 1840 roku w zamkowej kaplicy odprawiono pierwsze w Zagłębiu Dąbrowskim nabożeństwo ewangelickie dla sprowadzonych z Saksonii górników.

Po kolejnym okresie ruiny odbudowę podjęto w 1929 roku według planów Adolfa Szyszko-Bohusza, a obecny kształt zamek zawdzięcza rekonstrukcji z lat 1952–1956 prowadzonej przez Zygmunta Gawlika. Odtworzono jednak tylko zamek górny — średniowieczna warownia była większa i wyższa niż dziś.

Co zobaczyć

• Okrągłą wieżę — najstarszą część zamku, od 1969 roku udostępnioną jako punkt widokowy na Będzin, dolinę Czarnej Przemszy i dachy Zagłębia.
• Muzeum Zagłębia, działające tu od lipca 1956 roku — pierwszą placówkę muzealną regionu, z kolekcją broni i uzbrojenia od średniowiecza po XX wiek.
• Mury obwodowe i dziedziniec — warto obejść zamek dookoła, by zobaczyć, jak wieże przylegają do skalnego wzgórza.
• Ślady zamku dolnego na zachód od bramy — dziś zachowały się tylko dolne partie murów i fundamenty.

Tripto podpowiada

Na zwiedzanie zamku z wejściem na wieżę przeznacz około godziny. Punkt widokowy na wieży jest nieczynny od 1 listopada do 31 marca, więc po panoramę przyjedź między kwietniem a październikiem. Kasa kończy sprzedaż biletów pół godziny przed zamknięciem; aktualne godziny i ceny sprawdź na stronie Muzeum Zagłębia. Zamek stoi przy ul. Zamkowej, kilka minut pieszo od centrum Będzina — wizytę łatwo połączyć z Podziemiami Będzińskimi i Pałacem Mieroszewskich, które należą do tego samego muzeum.