Zamek w Baranowie Sandomierskim

Pod koniec XIX wieku Sławomir Odrzywolski, który jako pierwszy dokładnie zmierzył zamek, napisał, że może on „stanąć śmiało obok zamku na Wawelu”. Od tej opinii wziął się przydomek „Mały Wawel”. Rezydencję Leszczyńskich wzniesiono w latach 1591–1606, a projekt przypisuje się Santi Gucciemu, nadwornemu architektowi Stefana Batorego. To jeden z najważniejszych zabytków późnego renesansu w Polsce, nazywany też Perłą Renesansu.

Historia: Leszczyńscy, Lubomirscy i dwa pożary

W XV wieku stał tu obronny dwór Baranowskich. W 1568 roku dobra kupił Rafał Leszczyński herbu Wieniawa, a jego następcy przekształcili dwór w rezydencję w formule palazzo in fortezza – pałacu, który jest jednocześnie twierdzą. Około 1620 roku zamek otoczono fortyfikacjami bastionowymi, a w 1625 roku wnętrza ozdobił stiukami Giovanni Battista Falconi. Ostatnim Leszczyńskim na zamku był Rafał, ojciec króla Stanisława Leszczyńskiego.

Od 1683 roku zamek należał do księcia Józefa Karola Lubomirskiego. Dla niego Tylman z Gameren dobudował do skrzydła zachodniego barokową galerię ze stiukami. Pożar w 1849 roku zniszczył wnętrza i bibliotekę. Ruinę kupił w 1867 roku Feliks Dolański, ale w 1898 roku zamek znów spłonął. Odbudową kierował Tadeusz Stryjeński. Po 1945 roku w zamku urządzono stajnie i magazyn zboża oraz nawozów. Ratunkiem była restauracja w latach 1959–1968 pod kierunkiem prof. Alfreda Majewskiego. Od 1997 roku właścicielem jest Agencja Rozwoju Przemysłu.

Co zobaczyć

• Dziedziniec – podniesiony z obawy przed wylewami rzek, otoczony z trzech stron dwukondygnacyjnymi krużgankami ze sklepieniami krzyżowymi. Na kolumnach są maszkarony, a na pierwsze piętro prowadzą schody wachlarzowe, tworzące loggię.
• Galeria Tylmanowska i baszta Falconiego ze złoconymi zdobieniami.
• Kaplica w stylu krakowskiej secesji, z witrażami Józefa Mehoffera i obrazem Jacka Malczewskiego „Matka Boska Niepokalana”.
• Podziemia – największe w Europie czółno wydłubane z pnia drzewa, zbrojownia rycerska i wystawa porcelany z Ćmielowa.
• Zegar słoneczny na murze z łacińską sentencją „Amicis qualibet hora” – „Dla przyjaciół każda godzina”.

Ciekawostki

Gerard Ciołek wykazał, że krużganki skonstruowano na zasadzie złotego cięcia, czyli proporcji, na której opierała się harmonia architektury renesansu. Zamek ma też nietypową akustykę: po otwarciu okna w komnacie szum fontanny jest kilka razy głośniej słyszalny przy przeciwległej ścianie. Wykorzystywał to Siarkopol, powojenny gospodarz zamku, który zapraszał tu muzyków na koncerty. W zamkowych wnętrzach kręcono serial „Czarne chmury” i filmy „Barbara Radziwiłłówna” oraz „Klejnot wolnego sumienia”.

Tripto podpowiada

Wokół zamku rozciąga się 14-hektarowy park z ogrodami w stylu angielskim, francuskim i włoskim. Rosną w nim dwa pomniki przyrody: tulipanowiec posadzony w 1897 roku i klon z 1901 roku. Na zwiedzanie wnętrz z podziemiami i spacer po parku przeznacz 2–3 godziny. W zamku działa restauracja, a obok hotel, więc łatwo zostać tu dłużej. Godziny i ceny biletów sprawdź na stronie zamku przed wyjazdem. W Baranowie warto zajrzeć także do Muzeum Teatru Polskiego Radia.