Twierdza Osowiec

Rosjanie zbudowali tę twierdzę w miejscu, gdzie pas bagien Biebrzy wyraźnie się zwęża. Przez to przejście biegła kolej z Białegostoku do Ełku i dalej do Królewca. Rozlewiska działały jak naturalna fosa, a forty zamykały jedyną suchą drogę. W 1915 roku Twierdza Osowiec przez 6,5 miesiąca odpierała Niemców, nie dała się zdobyć nawet po ataku gazowym i przeszła do historii dzięki tak zwanemu „atakowi umarłych”.

Historia: zapora na drodze z Prus

Car Aleksander II wydał rozkaz przygotowań w 1873 roku, a właściwe prace trwały w latach 1882–1892. Twierdzę zaprojektowano w duchu rosyjskiej szkoły fortyfikacyjnej, z czterema fortami: Centralnym (I), Zarzecznym (II), Szwedzkim (III) i Nowym (IV). Na początku XX wieku zaliczano ją do najnowocześniejszych twierdz świata. Fort IV zaprojektował Nestor Bujnicki, późniejszy budowniczy umocnień Modlina. Był to pierwszy i jedyny fort w Imperium Rosyjskim wylany w całości z betonu.

Od stycznia do sierpnia 1915 roku twierdzę oblegał niemiecki korpus z ciężką artylerią, w tym z moździerzami kalibru 420 mm. Kiedy ostrzał nie przyniósł efektu, rankiem 6 sierpnia Niemcy wypuścili chmurę chloru i bromu. Rosjanie nie mieli masek, a ponad 800 obrońców zginęło. Gdy niemiecka piechota ruszyła do szturmu, kontratakowało ją kilkudziesięciu zatrutych żołnierzy. Ich widok wywołał panikę i Niemcy się wycofali. Rosjanie opuścili twierdzę dopiero 23 sierpnia na rozkaz dowództwa, z powodu sytuacji na całym froncie.

Co zobaczyć

• Fort I (Centralny) – cytadela twierdzy o obwodzie 2,6 km, z koszarami, schronami i ceglanymi detalami z cegielni w Hornostajach i Knyszynie. Jest częściowo udostępniony do zwiedzania z przewodnikiem.
• Muzeum Twierdzy Osowiec na terenie Fortu I, prowadzone przez Osowieckie Towarzystwo Fortyfikacyjne.
• Ścieżka „kładka” – około 2,2 km, w dużej części po pomostach przez rozlewiska Biebrzy, z dwiema wieżami widokowymi, w pobliżu ruin Fortu II.
• Ścieżka czerwona – około 2 km przez las, obok trzech schronów baterii artyleryjskiej i wieży widokowej na Górze Skobla.

Ciekawostki

Kontratak 6 sierpnia prowadził podporucznik Władimir Kotlinski, a po jego śmiertelnym zranieniu – podporucznik Władysław Strzemiński, późniejszy wybitny malarz awangardowy. Obronę Osowca porównuje się do bitwy pod Verdun. Pamięć o 1915 roku wpłynęła też na kolejną wojnę: we wrześniu 1939 roku Niemcy ominęli twierdzę i przełamali polską obronę pod Wizną. W zimie kazamaty fortów zamieniają się w jedno z największych w Polsce zimowisk nietoperzy.

Tripto podpowiada

Forty I i III wciąż należą do wojska, dlatego zwiedzanie Fortu I odbywa się na wyznaczonych trasach. Ruiny Fortu II są niebezpieczne i nie warto tam wchodzić na własną rękę. W Osowcu-Twierdzy ma siedzibę dyrekcja Biebrzańskiego Parku Narodowego, a przy stacji kolejowej działa ośrodek edukacyjny z wieżami widokowymi. Na muzeum i fort przeznacz 1–2 godziny, a ze ścieżkami przyrodniczymi – pół dnia. Załóż wygodne buty i zabierz środek na komary, bo latem nad rozlewiskami bywa ich dużo. Wiosną z wież dobrze widać ptaki na rozlewiskach. Terminy zwiedzania muzeum sprawdź przed przyjazdem.