Synagoga w Nowym Sączu

Ściany sądeckiej synagogi mają tylko 8 m wysokości – przywilej z 1699 roku zastrzegał, że bożnica nie może przewyższać najmniejszego kościoła w mieście. Barokowa Synagoga Grodzka z 1746 roku stoi w sercu dawnej dzielnicy żydowskiej, kilka kroków od ruin zamku królewskiego. Przez ponad trzy dekady działała w niej galeria Muzeum Okręgowego, a od 2017 roku znów jest domem modlitwy chasydów związanych z dynastią Sanz.

Historia: przywilej, pożar i nowa fasada

Murowaną synagogę zbudowano na miejscu starszej, drewnianej, na podstawie przywileju starosty nowosądeckiego Jerzego Pawła Lubomirskiego z 3 lutego 1699 roku. Miała być wzorowana na synagogach w Chełmie i Chęcinach. Powstał budynek na planie prostokąta 25 × 19 m, nakryty wysokim, gontowym dachem łamanym, zwanym polskim. W 1889 roku wnętrze szkicował Stanisław Wyspiański – jego rysunki są dziś bezcennym zapisem wyglądu sali sprzed katastrofy.

W 1894 roku synagoga doszczętnie spłonęła, ale solidne mury przetrwały. Gmina żydowska szybko ją odbudowała, nadając jej nowy wygląd: płaski strop w sali głównej, nowy dach oraz dobudowaną fasadę z dwiema kwadratowymi, dwukondygnacyjnymi wieżami. Otwory w górnej części wież mają od zewnątrz wykrój mauretański, a wejście obramowuje blenda w formie łuku podkowiastego. Ten styl – mieszanka elementów mauretańskich i neoromańskich – był w XIX wieku modny w architekturze synagog Europy Środkowej.

Wojna, magazyn i galeria

W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali wnętrze i urządzili w nim magazyn zrabowanego mienia żydowskiego. Po wojnie budynek nadal służył jako magazyn, a bogato zdobiony aron ha-kodesz na ścianie wschodniej zamurowano. W 1974 roku kongregacja przekazała synagogę miastu, które oddało ją Muzeum Okręgowemu. Po kapitalnym remoncie od 1982 roku działała tu galeria „Dawna Synagoga” z wystawą judaików „Byli wśród nas”. 24 lipca 1994 roku na ścianie odsłonięto tablicę w językach polskim, jidysz i hebrajskim, ufundowaną przez Ziomkostwo Sądeczan w Izraelu, upamiętniającą 25 tysięcy Żydów z Nowego Sącza i okolic zamordowanych w latach 1939–1945.

Powrót Tory

W 2015 roku muzealnicy oddali klucze Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie, a kilka tysięcy przechowywanych w synagodze eksponatów przeniesiono do Miasteczka Galicyjskiego. Przywrócenie funkcji religijnej powierzono fundacji Bonei Sanz, kierowanej przez nowojorskiego rabina Joela Halberstama – praprawnuka cadyka Chaima Halberstama, którego grób w Nowym Sączu odwiedzają tysiące chasydów z całego świata. „Sanz” to jidyszowa nazwa miasta, od której wzięła się nazwa jednej z ważnych dynastii chasydzkich. 23 maja 2017 roku późnym wieczorem wniesiono do synagogi zwój Tory, przy śpiewach i tańcach około dwustu chasydów, głównie z Nowego Jorku.

Na co zwrócić uwagę

• Fasada z dwiema wieżami i podkowiastym łukiem nad wejściem – pamiątka odbudowy po 1894 roku.
• Niska bryła głównej sali – zobacz, jak skromnie wypada przy zabudowie dawnej dzielnicy.
• Trójjęzyczna tablica z 1994 roku na ścianie budynku.
• Występ ściany wschodniej z okulusem, który dawniej osłaniał aron ha-kodesz.

Tripto podpowiada

Synagoga stoi przy ul. Berka Joselewicza 12, kilka minut pieszo od Rynku. Obecnie pełni funkcję religijną i nie jest udostępniana do zwiedzania jak muzeum, dlatego planuj obejrzenie budynku z zewnątrz – wystarczy na to 10–15 minut. Galeria Muzeum Okręgowego już tu nie działa. Spacer połącz z ruinami zamku królewskiego tuż obok, Starym Miastem z ratuszem oraz Miasteczkiem Galicyjskim. Podczas rocznic i świąt chasydzkich w okolicy bywa tłoczno, więc zachowaj takt przy fotografowaniu modlących się.