Synagoga w Nowym Sączu

W centrum dawnej nowosądeckiej dzielnicy żydowskiej, nieopodal zamku królewskiego, stoi murowana synagoga zwana Grodzką. Wzniesiona w 1746 roku, należy do cenniejszych barokowych bożnic w Małopolsce, a dziś łączy pamięć o sądeckich Żydach z funkcją sakralną i sztuką.

Osiem metrów od kościoła

Synagogę wzniesiono na planie prostokąta 25 na 19 metrów, na miejscu starszej, drewnianej, dzięki przywilejowi starosty Jerzego Pawła Lubomirskiego z 1699 roku. Ówczesne ograniczenia zabudowy sprawiły, że ściany sięgnęły zaledwie 8 metrów — bożnica nie mogła przewyższać najniższego kościoła w mieście. Łamany dach polski pierwotnie kryty był gontem.

Pożar, Wyspiański, wojna

W 1889 roku wnętrze synagogi szkicował Stanisław Wyspiański. Pięć lat później budynek spłonął, ale solidne mury ocalały — odbudowa dodała fasadę z dwiema kwadratowymi wieżyczkami, elementy mauretańskie i neoromańskie oraz wysunięty ryzalit nad głównym wejściem. Podczas II wojny światowej okupanci zdewastowali wnętrza i urządzili w nich magazyn zrabowanego mienia. Po wojnie budynek trafił do Muzeum Okręgowego; po remoncie, od 1982 roku, mieściła się tu galeria sztuki ze stałą ekspozycją judaików „Byli wśród nas". W 1994 roku odsłonięto tablicę ku czci 25 tysięcy Żydów z Nowego Sącza i okolicy, ofiar Zagłady.

Powrót Tory

W 2015 roku budynek przejęła Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie, a 23 maja 2017 synagodze przywrócono funkcję religijną — na uroczystość zjechało około dwustu chasydów. Tysiące pielgrzymów odwiedza też grób cadyka Chaima Halberstama w Nowym Sączu.