Nowa Huta

W 1949 roku na polach pod Krakowem zaczęto budować miasto od zera – dla ludzi, którzy mieli pracować w gigantycznym kombinacie metalurgicznym. Nowa Huta miała być wzorcowym socjalistycznym miastem bez kościoła i z placem imienia Stalina. Dziś ten sam plac nosi imię Ronalda Reagana, a w styczniu 2023 roku układ urbanistyczny dzielnicy uznano za pomnik historii.

Historia: miasto dla huty

Generalnym projektantem Nowej Huty w 1949 roku został Tadeusz Ptaszycki. Budowa ruszyła, zanim powstały plany – projekt centralnej części miasta ukończono dopiero w maju 1952 roku, a jego publikacja w „Architekturze” zbiegła się z nekrologiem Stalina, któremu zadedykowano Plac Centralny. Uruchomiony w 1954 roku kombinat, Huta im. Lenina, był przez lata największym zakładem przemysłowym Krakowa (od 1990 roku Huta im. Tadeusza Sendzimira, dziś ArcelorMittal). Nowa Huta stała się dzielnicą Krakowa już w 1951 roku. W 1960 roku podliczono, że w ciągu dekady zbudowano tu 18 tysięcy mieszkań, 90 km ulic i szpital na 840 łóżek.

Plac Centralny i Aleja Róż

Układ czerpie z renesansowej idei miasta idealnego: z pięciobocznego Placu Centralnego promieniście rozchodzą się aleje, a kwartały zabudowy zamykają reprezentacyjne gmachy z podcieniami i bogatymi detalami. Budynki mają do ośmiu kondygnacji, z lokalami handlowymi i usługowymi w dwóch najniższych. Oś całego założenia wyznacza szeroka na 50 metrów Aleja Róż – jedyna z głównych alei bez torowiska, kończąca się bramą stadionu Wandy. W latach 1973–1989 stał przy niej pomnik Lenina, rozebrany na fali zmian.

Krzyż i Arka

Miasto bez kościoła długo nie przetrwało. W 1960 roku mieszkańcy bronili krzyża postawionego w miejscu planowanej świątyni, a protesty przerodziły się w jedno z pierwszych masowych starć z władzami PRL. W 1977 roku kardynał Karol Wojtyła konsekrował w Bieńczycach Arkę Pana – pierwszy kościół dzielnicy, wywalczony latami starań parafian. Jej bryła przypomina łódź albo ogromny namiot rozpięty nad ołtarzem.

Co zobaczyć

• Plac Centralny z osiedlami Centrum A–E – najlepiej obejść go dookoła i spojrzeć w głąb promienistych alei.
• Arkę Pana w Bieńczycach, na północ od centrum dzielnicy.
• Muzeum Nowej Huty – oddział Muzeum Krakowa w dawnym kinie „Światowid”.
• Zalew Nowohucki, gdzie latem odbywa się Bulwar Sztuki z bezpłatnymi koncertami i spektaklami.
• Na obrzeżach dzielnicy – średniowieczne opactwo cystersów w Mogile i Kopiec Wandy, przypominające, że ta ziemia ma dużo dłuższą historię niż PRL.

Tripto podpowiada

Nową Hutę najlepiej zwiedzać pieszo lub rowerem: zacznij na Placu Centralnym, przejdź Aleją Róż, a potem skręć do Muzeum Nowej Huty. Na Arkę Pana i Mogiłę potrzebujesz tramwaju albo roweru. Ze Starym Miastem dzielnicę łączą bezpośrednie tramwaje. Na spacer z muzeum i Arką Pana zarezerwuj pół dnia; godziny otwarcia muzeum sprawdź na stronie Muzeum Krakowa.