Kopiec Wandy w Krakowie

W Mogile, dziś części Nowej Huty, wznosi się kopiec, którego nikt nie potrafi do końca wyjaśnić. Kopiec Wandy usypano prawdopodobnie w VII–VIII wieku, a od średniowiecza uchodzi za mogiłę legendarnej córki księcia Kraka. Na szczycie stoi marmurowy pomnik według projektu Jana Matejki — a wnętrze kopca do dziś nie zostało przebadane wykopaliskami.

Legenda i fakty

Według przekazu Wanda wolała zginąć w Wiśle, niż poślubić niechcianego niemieckiego księcia, a jej ciało wyłowiono w pobliżu dzisiejszego kopca. Z grobem Wandy połączył to miejsce dopiero Jan Długosz w drugiej połowie XV wieku. Wcześniejsze źródła milczą: wieś Mogiła — jej nazwa wprost znaczy „grób” — pojawia się w dokumentach w 1222 roku, a pierwszy opis wyglądu kopca pochodzi z 1584 roku. Kto i po co usypał kopiec, pozostaje otwartym pytaniem; jedna z hipotez wiąże go z kopcem Krakusa po drugiej stronie miasta i ze wschodami oraz zachodami słońca w dniach dawnych słowiańskich świąt.

Wymiary i budowa

Kopiec ma około 14 m wysokości i sięga 238 m n.p.m. Średnica podstawy wynosi 45–50 m, ścięty wierzchołek ma około 9,5 m średnicy, a objętość szacuje się na około 9000 m³ ziemi. W odróżnieniu od większości krakowskich kopców nie stoi na naturalnym wzgórzu, tylko na płaskiej warstwie lessów nad doliną Wisły i Dłubni. Wiadomo, że zewnętrzne 30 cm usypano z drobnoziarnistych glin pylastych; z czego zbudowano środek, nie wiadomo, bo nigdy nie przeprowadzono tu badań wgłębnych.

Pomnik Matejki i Twierdza Kraków

W 1860 roku Austriacy otoczyli kopiec ziemnym szańcem, a w latach 1888–1890 zamienili go w ceglano-kamienny fort Twierdzy Kraków. W 1890 roku kopiec odnowił na własny koszt Kornel Kozerski, a na szczycie stanął marmurowy cokół z orłem, zaprojektowany przez Jana Matejkę. Na cokole wyrzeźbiono skrzyżowane miecz i kądziel oraz napis „Wanda” — symbole władczyni i kobiety. Fort rozebrano w latach 1968–1970, gdy dookoła rosła już Nowa Huta.

Ciekawostki

• W grudniu 2016 roku po raz pierwszy zbadano kopiec georadarem. Urządzenia wykazały pod powierzchnią anomalie, ale bez wykopalisk nie da się powiedzieć, czym są.
• Jedyną próbą zajrzenia do wnętrza były prace Teodora Kułakowskiego około 1890 roku — jednak nie były to badania archeologiczne w dzisiejszym rozumieniu.
• Od 2009 roku kopiec figuruje w rejestrze zabytków archeologicznych. Ochrona obejmuje sam nasyp i otoczenie o powierzchni 4,58 ha; w 2026 roku konserwator wojewódzki uznał, że to w pełni wystarcza.

Tripto podpowiada

Kopiec Wandy to krótki przystanek na 30–45 minut: wejście ścieżką na szczyt zajmuje kilka minut, a z góry widać kombinat i zabudowę Nowej Huty. Nie ma tu kas, muzeum ani zaplecza, więc wizytę dobrze połączyć z pobliskim opactwem cystersów w Mogile. Zwróć uwagę na płaskorzeźbę miecza i kądzieli na cokole — z dołu łatwo ją przeoczyć. Po deszczu ścieżki bywają śliskie, więc załóż buty z dobrą podeszwą.