Kościół Św. Andrzeja w Środzie Śląskiej

Zewnętrzne mury kościoła św. Andrzeja to wciąż ściany późnoromańskiej bazyliki z przełomu XII i XIII wieku — jednej z najstarszych budowli Środy Śląskiej. Nad nimi wznosi się gotyckie prezbiterium z lat 1378–1388 ze sklepieniem przypisywanym mistrzowi Klausowi Parlerowi, a obok stoi 30-metrowa dzwonnica, z której przy dobrej pogodzie widać podobno nawet Śnieżkę. Kościół wzmiankowano po raz pierwszy w 1233 roku.

Historia: romańska bazylika, gotyk i reformacja

Pierwotna świątynia była ceglaną bazyliką o trzech nawach, zamkniętą od wschodu trzema absydami i nakrytą drewnianym stropem. W 1248 roku, w czasie walk między synami Henryka Pobożnego, kościół spłonął. Według przekazu z rozkazu księcia legnickiego Bolesława Rogatki spalono wtedy w jego murach 500 mieszczan sprzyjających Henrykowi III Białemu. Nawę główną odbudowano do końca XIII wieku.

W latach 1378–1388 proboszcz sprzedał należącą do parafii wieś Popowice, by sfinansować przebudowę, ale pieniędzy starczyło tylko na nowe gotyckie prezbiterium. Czternaście lat później ukończono dzwonnicę. W XVI wieku, gdy wielu mieszczan przyjęło naukę Lutra, kościół przejęli ewangelicy, a na stałe wrócił do katolików w drugiej połowie XVII wieku, po wojnie trzydziestoletniej. Około 1830 roku dobudowano część zachodnią. W czasie restauracji w latach 1946–1948 i 1958–1959 odsłonięto relikty romańskiej budowli. Od 1950 roku parafię prowadzą salezjanie.

Co zobaczyć

• Romańskie mury zewnętrzne — najlepiej widoczny ślad bazyliki z przełomu XII i XIII wieku.
• Prezbiterium z 1378–1388 nakryte sklepieniem sieciowym, przypisywanym Klausowi Parlerowi.
• Trzy barokowe ołtarze z początku XVIII wieku i ambonę z 1677 roku.
• Późnogotyckie szafy w zakrystii, w tym jedną datowaną na 1513 rok.
• Płyty nagrobne na zewnętrznych ścianach — m.in. Margarety Salisch (zm. 1559), Anny Chrysolidy von Saurma i jej męża Wolfa Heinricha von Klüxa, z herbami śląskich rodów.

Wieża widokowa

Gotycka dzwonnica przy kościele ma około 30 metrów wysokości i powstała na przełomie XIV i XV wieku. W 2023 roku przy okazji letniej galerii sztuki urządzono na niej punkt widokowy: wejście na samą wieżę było bezpłatne, a za taras widokowy pobierano opłatę u opiekuna galerii na ostatnim piętrze. Z góry widać średzką starówkę, a przy dobrej widoczności wrocławski Sky Tower i Śnieżkę. Punkt działał sezonowo, więc aktualne godziny sprawdź w mieście przed przyjazdem.

Tripto podpowiada

Kościół jest czynną parafią prowadzoną przez salezjanów, więc do wnętrza najłatwiej wejść przed Mszą lub po niej. Na kościół i obejście murów z płytami nagrobnymi zaplanuj 30–45 minut, a doliczając wieżę i spacer do gotyckiego ratusza z Muzeum Regionalnym — dobre dwie godziny.