Kościół NMP w Czerwińsku nad Wisłą

Na wysokim brzegu Wisły od ponad 850 lat stoi granitowa bazylika dawnego opactwa kanoników regularnych – jeden z najlepiej zachowanych romańskich kościołów w Polsce. Mury ułożono z polodowcowych głazów w kolorach od grafitu po róż i czerwień, a w środku czekają romańskie freski i portal z warsztatu związanego z Modeną. W lipcu 1410 roku tuż obok przeprawiała się przez Wisłę armia Władysława Jagiełły w drodze pod Grunwald.

Historia: opactwo na Mazowszu

Opactwo ufundował w 2. ćwierci XII wieku biskup płocki Aleksander z Malonne, pochodzący z okolic Liège, wraz z książętami Bolesławem Kędzierzawym i Henrykiem Sandomierskim. Kanonicy przybyli prawdopodobnie z opactwa św. Idziego w Liège. Z okazji konsekracji kościoła w 1161 roku książęta nadali klasztorowi przywileje. W 1294 roku zmarł tu książę mazowiecki Konrad II, a w 1410 roku wojska Jagiełły sforsowały Wisłę po potajemnie zbudowanym moście łyżwowym. Według przekazu król ofiarował potem klasztorowi swój hełm spod Grunwaldu.

Po pożarze z 1328 roku kościół przebudowano w stylu gotyckim, a w XVII wieku zbarokizowano – romańskie kolumny obmurowano i otynkowano. Sanktuarium odwiedzali królowie z dynastii Wazów: w 1647 roku Władysław IV zostawił wotum z napisem „Bliski śmierci – otrzymał zdrowie”, a w 1651 roku Jan Kazimierz złożył tu chorągwie zdobyte pod Beresteczkiem. W 1819 roku władze rosyjskie skasowały klasztor; po norbertankach od 1923 roku opiekują się nim salezjanie. W 2021 roku dawne opactwo uznano za Pomnik Historii.

Na co zwrócić uwagę

• Romański portal z 1. połowy XII wieku – na kapitelach antyczny heros ujarzmiający smoki i maska z liśćmi, symbole ognia i wody. Częściowo zrekonstruowano go przed I wojną światową.
• Freski w kaplicy południowej: fragmenty Sądu Ostatecznego, sceny z Księgi Rodzaju i historii Noego, ofiarowanie Izaaka oraz postacie śś. Piotra, Pawła i Szczepana.
• Dwie zachodnie wieże z biforiami – układ rzadki w polskiej architekturze romańskiej. W północnej wieży wyryto datę remontu 1852.
• Ołtarz główny wykonany w Krakowie około 1630 roku z obrazem Matki Bożej Czerwińskiej z 1612 roku, przypisywanym Łukaszowi z Łowicza; wizerunek koronowano w 1970 roku.
• W apsydzie malowidła 12 apostołów z 2. ćwierci XVI wieku wiązane z Hansem Dürerem.

Ciekawostki

Na romańskich drzwiach bocznego portalu wisiała brązowa kołatka w kształcie lwiej głowy z ludzką główką w pysku. W 1939 roku zrabował ją niemiecki profesor Dagobert Frey. Według opisu Pomnika Historii w Czerwińsku po raz pierwszy w polskim budownictwie romańskim użyto miejscowo cegły. Bazylika mniejsza – źródła podają różnie: 1967 lub 1968 rok.

Tripto podpowiada

Bazylika jest czynnym sanktuarium. Salezjanie proszą o wcześniejsze zgłoszenie wizyty telefonicznie lub e-mailowo; pojedynczy pielgrzymi mogą zwiedzać samodzielnie, a informacje o historii znajdą w kruchcie po prawej stronie. Nie zwiedza się w czasie mszy i nabożeństw, a grupy oprowadzają wyłącznie przewodnicy salezjańscy (za dobrowolną ofiarą). W klasztorze działa Muzeum Misyjne z 1976 roku, dostępne dla grup i po zgłoszeniu. Na bazylikę i otoczenie opactwa zaplanuj 60–90 minut. Adres: ul. Klasztorna 23, Czerwińsk nad Wisłą.