Kościół Łaski w Jeleniej Górze

W niedzielę 1 sierpnia 1745 roku o godzinie 14:00 piorun uderzył w wieżę jeleniogórskiego Kościoła Łaski. Po metalowym pręcie podtrzymującym baldachim ambony prąd dotarł do kaznodziei – pastor Gottlob Adolph zginął w trakcie kazania. Epitafium upamiętniające tę śmierć wciąż wisi na południowej ścianie świątyni, a sam kościół, z kopułą sięgającą 57 metrów, jest największym z sześciu śląskich kościołów łaski.

Historia: kościół wynegocjowany przez Szwedów

Po wojnie trzydziestoletniej Habsburgowie odebrali śląskim protestantom setki kościołów. Przełom przyniosła ugoda zawarta 1 września 1707 roku w Altranstädt między królem Szwecji Karolem XII a cesarzem Józefem I. Protestanci odzyskali część świątyń i dostali zgodę na budowę sześciu nowych – w Cieszynie, Jeleniej Górze, Kamiennej Górze, Kożuchowie, Miliczu i Żaganiu. Nazwano je kościołami łaski.

Ewangelicy z Jeleniej Góry zlecili projekt Martinowi Frantzowi. 21 marca 1709 roku architekt przedstawił plany wraz z drewnianym modelem, który przetrwał do dziś w zbiorach Muzeum Karkonoskiego. Zleceniodawcy chcieli połączyć tradycję śląskich kościołów pokoju w Jaworze i Świdnicy z monumentalnością kościoła św. Katarzyny w Sztokholmie – ten wzór zaproponował prawdopodobnie sam Frantz, który jako czeladnik zaczynał wędrówkę po Europie właśnie w szwedzkiej stolicy. Budowa trwała w latach 1709–1718.

Do 1945 roku kościół był luterańską świątynią pod wezwaniem Krzyża Chrystusowego. Po wojnie i wysiedleniu ludności niemieckiej przejęli go katolicy; dziś to kościół garnizonowy pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.

Co zobaczyć

• Bryła na planie krzyża greckiego o długości około 74 m, z płaską ośmioboczną kopułą i wysoką latarnią. Wysokość z krzyżem na szczycie to 57 m.
• Ambona z 1717 roku, wykuta z jednego bloku piaskowca, ufundowana przez Melchiora Bertholda. To przy niej zginął pastor Adolph.
• Organy: XVIII-wieczny prospekt Michaela Rödera z Berlina skrywa instrument z 1906 roku firmy Schlag & Söhne ze Świdnicy – 4571 piszczałek, trzy manuały i pedał. To największy zachowany instrument tej firmy.
• Freski Felixa Antona Schefflera w nawie głównej i Johanna Franza Hoffmanna w kopule i nawach poprzecznych.
• Empory: kościół ma około 4020 miejsc siedzących i drugie tyle stojących.
• Epitafium pastora Adolpha z przedstawieniem pioruna uderzającego w ambonę, na zewnętrznej ścianie południowej, obok schodów prowadzących do organów.

Ciekawostki

Spór o organy trwał dwa lata: fundator Christian Mentzel (1727) chciał umieścić instrument tam, gdzie stoi dziś, a pastor i wierni woleli ścianę zachodnią. Wygrał fundator. 16 listopada 1806 roku spłonęły dach, wieże i kopuła; odbudowa trwała do 1811 roku. Pastor Adolph, który zginął od pioruna, był poetą i współwydawcą jeleniogórskiego śpiewnika – razem z nim zginęła wiejska służąca, a kilka osób zostało rannych.

Cmentarz i kaplice grobowe

Kościół otacza dawny cmentarz, dziś park, z 19 kaplicami grobowymi miejskiego patrycjatu z lat 1717–1770, czasów rozkwitu handlu płótnem. Frantzowi przypisuje się m.in. kaplicę rodziny Glafey z 1716 roku i kaplicę Baumgartenów z 1719 roku.

Tripto podpowiada

Kościół stoi przy ul. 1 Maja, na wschód od starówki. Na obejrzenie wnętrza, epitafium i spacer między kaplicami zaplanuj około godziny. To czynna świątynia, więc do środka wchodź poza nabożeństwami. Obejdź budynek od południa, zanim wejdziesz – epitafium z piorunem łatwo przeoczyć, a bez niego historia ambony traci połowę siły.