Kirkut w Żarkach

Na piaszczystym wzgórzu przy ul. Polnej w Żarkach, wśród sosen i brzóz, stoi ponad 700 macew — to jedna z największych zachowanych żydowskich nekropolii na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Cmentarz założono w 1821 roku, a najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1835 roku. Od 2014 roku można tu zobaczyć coś, co w Polsce zachowało się w zaledwie kilku miejscach: żeliwne macewy.

Historia cmentarza

Pierwsze wzmianki o gminie żydowskiej w Żarkach pochodzą z 1741 roku, choć Żydzi mogli osiedlać się tu już w XVI wieku. Według spisu z 1921 roku stanowili ponad połowę mieszkańców miasta. Najstarszy cmentarz, przy ul. Górki, nie przetrwał. W 2008 roku odnaleziono z niego jedyny fragment steli z 1739 roku i wokół niego urządzono lapidarium. Cmentarz przy ul. Polnej był drugą żydowską nekropolią w mieście i kilka razy go powiększano.

Społeczność żydowska Żarek zginęła w czasie Zagłady. Podczas likwidacji getta 6 października 1942 roku Niemcy rozstrzelali na tym cmentarzu około 300 osób. Po wojnie nekropolia niszczała. W latach 1983–1985 przeprowadzono prace porządkowe, sfinansowane przez Eliego Zborowskiego, pochodzącego z Żarek prezesa amerykańskiego i międzynarodowego stowarzyszenia na rzecz Yad Vashem. Wtedy w południowo-wschodniej części powstało lapidarium. W 2005 roku nagrobki zinwentaryzowali mieszkańcy, gmina i studenci judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Co zobaczyć

• Macewy i obeliski z piaskowca, wapienia, marmuru, granitu i betonu, z XIX i XX wieku. Najgęściej stoją w południowo-wschodniej części cmentarza.
• Rzadka symbolika — m.in. dwunastoramienna gwiazda i świecznik z podstawą w formie głów gryfów.
• Nagrobki w formie sarkofagu (tumby), które według NID rzadko spotyka się na nekropoliach tego regionu.
• Lapidarium — około 30-metrowy mur z wmurowanymi fragmentami macew.
• Żeliwne macewy z lat 1880, 1886 i 1894.

Ciekawostki

Żeliwne macewy znaleziono przypadkiem w 2013 roku, podczas robót ziemnych przy sanktuarium w Leśniowie. Najpierw trafiły do ośrodka kultury w dawnej synagodze. Powiadomiona o znalezisku Komisja Rabiniczna w Warszawie zdecydowała, że powinny wrócić na cmentarz, a w sierpniu 2014 roku zakończono ich montaż. Według ESJF w Polsce i Europie żeliwne macewy przetrwały tylko w pięciu–sześciu miejscach.

Tripto podpowiada

Cmentarz jest nieogrodzony i dostępny bezpłatnie. Leży w północno-zachodniej części miasta, przy ul. Polnej, a samochód najlepiej zostawić w centrum i dojść pieszo. Teren jest piaszczysty, nierówny i miejscami zarośnięty, więc załóż wygodne buty — z wózkiem będzie trudno. Na spacer wystarczy 30–45 minut. Nie wchodź na groby i nie przesuwaj nagrobków. Mężczyźni zwyczajowo nakrywają głowę, a w szabat i święta żydowskie lepiej odłożyć wizytę. Spacer połącz z lapidarium przy ul. Górki oraz z innymi punktami Szlaku Kultury Żydowskiej w Żarkach.