Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha

Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha to najstarsza zachowana nekropolia Poznania i jedno z najbardziej klimatycznych miejsc w centrum miasta. Na zboczu, wśród starych drzew, bluszczu i żeliwnych krzyży, spoczywają ludzie, którzy budowali nowoczesną Wielkopolskę – od pierwszego dowódcy powstania wielkopolskiego po premiera RP na uchodźstwie. Wstęp jest wolny, a spacer można połączyć z wizytą w Krypcie Zasłużonych pod pobliskim kościołem św. Wojciecha.

Historia cmentarza

Cmentarz powstał na mocy umowy zawartej w 1808 r. między parafią farną a dominikanami; najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1813 r. Przez lata był zwykłym cmentarzem parafialnym, w 1836 r. uzyskał obecny, w przybliżeniu trójkątny kształt. Pod koniec XIX w. ustały regularne pochówki i nekropolia popadła w zaniedbanie. W 1945 r. ucierpiała w walkach o Poznań, a w 1948 r. zdecydowano, że stanie się miejscem spoczynku zasłużonych Wielkopolan. W 1959 r. przeniesiono tu szczątki 79 osób z likwidowanego cmentarza świętomarcińskiego.

Ciekawostką jest działający w latach 1848–1852 „Przysionek śmierci” – kostnica ufundowana przez rodzinę Raczyńskich dla zmarłych, których bliscy obawiali się pochowania żywcem. W 1981 r. z inicjatywy prof. Zbigniewa Zakrzewskiego ruszyła rewitalizacja: wprowadzono całodobowy dozór i oświetlenie.

Dziś nekropolia zajmuje ok. 2 ha i liczy 868 pochówków w 577 grobach, rozmieszczonych w ośmiu kwaterach. Od 1961 r. jest wpisana do rejestru zabytków (A-181).

Kto tu spoczywa – wybrane groby

• gen. Stanisław Taczak (1874–1960) – pierwszy dowódca powstania wielkopolskiego.
• Stanisław Mikołajczyk (1901–1966) – premier rządu RP na uchodźstwie.
• Cyryl Ratajski i Jarogniew Drwęski – prezydenci Poznania.
• Szymon Wroniecki (1754–1833) – przemysłowiec i prezydent miasta.
• Władysław Marcinkowski (1858–1947) – rzeźbiarz.
• Raul Koczalski (1885–1948) – pianista i kompozytor.
• Symboliczny grób Hipolita Cegielskiego – jego prawdziwego grobu nie odnaleziono przy likwidacji cmentarza świętomarcińskiego.

U stóp wzgórza znajduje się łąka, na której pochowano ofiary epidemii cholery z lat 1831–1873 – bez widocznych mogił.

Krypta Zasłużonych pod kościołem św. Wojciecha

W podziemiach pobliskiego kościoła św. Wojciecha od 1923 r. działa Krypta Zasłużonych, nazywana „poznańską Skałką”. Spoczywają w niej m.in. Józef Wybicki – autor słów hymnu narodowego, gen. Antoni Amilkar Kosiński i Andrzej Niegolewski, a po wojnie dołączyli kompozytor Feliks Nowowiejski (twórca melodii „Roty”) i Tadeusz Szeligowski. W kościele znajdują się też prochy Karola Marcinkowskiego oraz urny z sercem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i ziemią z grobu gen. Ignacego Prądzyńskiego. Krypta bywa udostępniana w wybrane dni i po uzgodnieniu z parafią – zapytaj przed wizytą.

Praktycznie

• Wstęp: wolny. Godziny otwarcia bram sprawdź przed wizytą – najlepiej przyjść w ciągu dnia.
• Czas zwiedzania: ok. 30–45 minut; z kryptą – godzina.
• Teren: zbocze ze schodami i nierówną nawierzchnią, nieprzyjazne dla wózków; wygodne buty obowiązkowe, zwłaszcza zimą i po deszczu.
• Zachowanie: to czynna nekropolia – zachowaj ciszę i powagę.

Dojazd i w okolicy

Cmentarz leży na Wzgórzu św. Wojciecha, u zbiegu ulic Święty Wojciech i Księcia Józefa, ok. 10–15 minut spacerem na północ od Starego Rynku. Na wzgórzu stoją kościół św. Wojciecha i kościół św. Józefa z klasztorem karmelitów bosych. W sąsiedztwie powstaje nowa siedziba Muzeum Powstania Wielkopolskiego (otwarcie zapowiadane na 2027 r.), a dalej na północ rozciąga się Park Cytadela – największy park Poznania z cmentarzami wojskowymi i muzeami.