Szlak Kultury Żydowskiej w Żarkach

Żarki na Jurze przez stulecia były miastem polsko-żydowskim. Miejski Szlak Kultury Żydowskiej prowadzi przez sześć przystanków — od ulicy Koziegłowskiej po Stary Rynek — i pokazuje, co zostało po tej społeczności: synagogę, dwa cmentarze, zabudowę rynku i miejsca pamięci getta. Każdy przystanek ma tablicę po polsku i angielsku, a spacer z czytaniem zajmuje około półtorej godziny.

Przystanki szlaku

1. Dom przy ul. Częstochowskiej 49.
2. Miejsce po starym cmentarzu żydowskim — dziś pusty plac.
3. Nowy cmentarz żydowski przy ul. Polnej, na Kierkowie.
4. Synagoga przy ul. Moniuszki.
5. Żydowska zabudowa Starego Miasta.
6. Getto przy Starym Rynku.

Szlak powstał ze środków Samorządu Województwa Śląskiego oraz Miasta i Gminy Żarki.

Synagoga i kirkut

Murowana synagoga przy ul. Moniuszki 2, nad rzeką Leśniówką, powstała około 1870 roku z inicjatywy Żydów postępowych. To jedyna zachowana z trzech wolno stojących synagog Żarek. Zbudowana w stylu mauretańsko-neoromańskim na planie prostokąta 16,2 × 39,6 m, zachowała dawny układ: przedsionek, dużą salę modlitewną i babiniec nad wejściem. Po wojnie, w latach 1954–1957, przebudowano ją na dom kultury, a w latach 2009–2011 odrestaurowano kosztem około 5 mln zł.

Nowy cmentarz żydowski założono w 1821 roku. Ma około 1,5 ha i ponad 700 zachowanych macew; najstarsza pochodzi z 1835 roku. Teren nie jest ogrodzony i pozostaje dostępny.

Pamięć Zagłady

4 września 1939 roku żołnierze niemieccy rozstrzelali w Żarkach mieszkańców miasta — źródła podają różnie: 102 lub 104 osoby. W 1941 roku Niemcy utworzyli getto, w którym uwięziono od około 3000 do 3500 Żydów. 6 października 1942 roku, podczas likwidacji getta, około 300 osób rozstrzelano na kirkucie, a pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

Ciekawostki

W Żarkach urodził się Eli Zborowski (ur. 1925), późniejszy założyciel i wieloletni przewodniczący American Society for Yad Vashem (1981). Jego rodzinę ukrywały rodziny Płaczków i Kołaczów, uhonorowane później tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Tripto podpowiada

Zacznij przy ul. Koziegłowskiej i idź w kolejności przystanków; całość to wygodny spacer po mieście, dostępny o każdej porze. Na cmentarzu poruszaj się ostrożnie między macewami i uszanuj charakter miejsca — mężczyźni zwyczajowo nakrywają głowę. Synagogę, dziś dom kultury, najłatwiej zobaczyć od środka przy okazji wydarzeń kulturalnych. Na koniec przejdź przez Stary Rynek, gdzie opowieść szlaku się zamyka.