Śląskie Centrum Wolności i Solidarności

W katowickim Brynowie stoi ceglany budynek dawnego magazynu odzieżowego kopalni „Wujek”. 16 grudnia 1981 roku, trzy dni po wprowadzeniu stanu wojennego, z jego rampy pluton specjalny ZOMO strzelał do strajkujących górników. Dziś mieści się tu Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu Górników z „Wujka” – muzeum, w którym ta sama rampa jest jednym z eksponatów, a po wystawie oprowadzają czasem ludzie, którzy tamtego dnia byli na placu.

Historia: dziewięciu z „Wujka”

Strajk wybuchł 13 grudnia 1981 roku, gdy górnicy dowiedzieli się o nocnym aresztowaniu przewodniczącego zakładowej „Solidarności” Jana Ludwiczaka. Trzy dni później kopalnię otoczyły siły, jakich nie użyto nigdzie indziej w regionie: według ustaleń przywoływanych w literaturze ponad 1400 funkcjonariuszy MO i ZOMO, 760 żołnierzy, 22 czołgi i 44 bojowe wozy piechoty. Czołg wybił wyłom w murze obok bramy kolejowej, a w trakcie starć pluton specjalny otworzył ogień.

Zginęło 9 górników, a 23 zostało rannych. Instytut Pamięci Narodowej określa te wydarzenia jako najkrwawszą pacyfikację stanu wojennego. Procesy sprawców ciągnęły się latami: dopiero w 2007 roku sąd uznał członków plutonu specjalnego za winnych, a wyrok uprawomocnił się w 2008 roku.

Co zobaczyć

Wystawę stałą otwarto w 2021 roku, na 40. rocznicę pacyfikacji. Wcześniejsza ekspozycja miała około 140 m², obecna zajmuje ponad 1100 m² na trzech poziomach zabytkowego budynku:

• poziom -1 – Europa po II wojnie światowej, blok wschodni i narodziny „Solidarności”,
• poziom 0 – dzień pacyfikacji: zachowana rampa, z której oddano strzały, oraz czołg T-55, użyczony przez MON i przywrócony do wyglądu z grudnia 1981 roku,
• poziom +1 – lata 80., opór społeczny, rola Kościoła, Okrągły Stół i wybory 1989 roku.

Odtworzono także ceglaną elewację budynku. Obok stoi krzyż-pomnik Dziewięciu Górników, poświęcony i odsłonięty 15 grudnia 1991 roku; opiekuje się nim Centrum. Co roku w grudniu odbywają się tu główne obchody rocznicy pacyfikacji.

Ciekawostki

• Centrum jest instytucją kultury samorządu województwa śląskiego, współprowadzoną przez Katowice; umowę podpisano symbolicznie 16 grudnia 2011 roku.
• Na podstawie wydarzeń z „Wujka” Kazimierz Kutz nakręcił w 1994 roku film „Śmierć jak kromka chleba”.
• ŚCWiS organizuje Bieg Niepodległości im. Dziewięciu Górników i wydaje półrocznik „Głos”.

Tripto podpowiada

• Kiedy: wystawa jest czynna we wtorki i czwartki 10:00–18:00, w środy, piątki i soboty 9:00–16:00; w niedziele i poniedziałki zamknięta.
• Bilety (cennik z 2026 roku): normalny 15 zł, ulgowy 10 zł, rodzinny 36 zł. Oprowadzanie przez przewodnika to dodatkowe 40 zł, przez świadka historii 60 zł za grupę. Uczestnicy strajku i osoby represjonowane wchodzą bezpłatnie.
• Rezerwacja: tel. 32 438 79 66, rezerwacje@scwis.pl. Warto zapytać o termin z uczestnikiem strajku – takie oprowadzanie odbywa się we wtorki, czwartki i w pierwsze soboty miesiąca.
• Ile czasu: na samą wystawę zaplanuj 1,5–2 godziny; z przewodnikiem wychodzi zwykle dłużej.
• Adres: ul. Wincentego Pola 38, Katowice-Brynów; obok muzeum stoi krzyż-pomnik, więc oba miejsca obejrzysz podczas jednej wizyty.