Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej

Sercem tego skansenu jest dwór, który nigdy nie został tu przeniesiony – stoi w tym samym miejscu od XVII wieku. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej to pierwsze muzeum na wolnym powietrzu otwarte w powojennej Polsce: na blisko 12 hektarach u stóp Babiej Góry zebrano ponad 60 obiektów z polskiej Orawy, od kurnych chałup po działający młynotartak. Kręcono tu sceny do „Janosika” i „Ogniem i mieczem”.

Historia: od dworu Moniaków do skansenu

Wszystko zaczęło się od rodu Moniaków, sołtysów Zubrzycy od lokacji wsi do połowy XIX wieku, którzy w 1674 roku otrzymali cesarski tytuł szlachecki. W latach 30. XX wieku ich potomkowie – Joanna z Łaciaków Wilczkowa i jej brat mieszkający w Budapeszcie – przekazali państwu dwór z zabudowaniami i około 4 ha ziemi. Akt darowizny sfinalizowano 13 sierpnia 1937 roku dzięki staraniom Juliusza Zborowskiego z Muzeum Tatrzańskiego i konserwatora Bogdana Tretera.

Po wojnie dwór niszczał, a przez pewien czas urządzono w nim nawet owczarnię. Ratunek przyniosła konserwator Hanna Pieńkowska, która w 1951 roku zleciła remont zagrody. 11 września 1955 roku otwarto tu Orawski Ośrodek Krajoznawczo-Turystyczny, a w pierwszym przeniesionym budynku – XVIII-wiecznej karczmie z Podwilka – działało schronisko PTTK. Samodzielne muzeum powstało w 1974 roku, a od 2006 roku prowadzi je samorząd województwa małopolskiego.

Co zobaczyć

• Dwór Moniaków zachowany na miejscu, ze stajniami, owczarnią i piwnicą; najstarsza część pochodzi z XVII wieku.
• Czarna karczma z Podwilka z XVIII wieku – dziś kasa, sklepik z pamiątkami i wydawnictwami.
• Kościół Matki Bożej Śnieżnej z Tokarni z 1. połowy XVII wieku, z późnobarokowymi ołtarzami i chórem zdobionym płaskorzeźbami ludowego twórcy Józefa Wrony.
• Zespół przemysłu wiejskiego: folusz i tartak z Łopusznej, młynotartak, kuźnia, olejarnia z Lipnicy Małej i farbiarnia.
• Chałupa Dziurczaka z ekspozycją najstarszej orawskiej apteki, związanej z aptekarzem i fotografem Eugeniuszem Stercułą.
• Szkoła z Lipnicy Wielkiej z izbą lekcyjną oraz pasieka z ulami kłodowymi.

Ciekawostki

Według ludowego podania chałupa Paś-Filipka została kiedyś przewieziona z Zubrzycy Górnej do Jabłonki jako wiano panny młodej. Siemię lniane nazywano tu dawniej „orawskim złotem” – o uprawie lnu opowiadają ekspozycje w olejarni i warsztaty muzealne. Skansen zdobył w 1999 roku nagrodę Sybilla, a w 2025 roku Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Największym wydarzeniem w kalendarzu muzeum jest folklorystyczne Święto Borówki.

Tripto podpowiada

Godziny otwarcia według strony muzeum: maj–wrzesień 9:00–17:00, październik–kwiecień 9:00–15:00. Poniedziałek to dzień bezpłatny, ale zwiedza się wtedy teren bez wnętrz – jeśli chcesz wejść do chałup i dworu, wybierz inny dzień. Aktualny cennik i ostatnie wejście sprawdź przed przyjazdem na orawa.eu. Na spokojne obejście zarezerwuj 2–3 godziny, a teren jest pagórkowaty, więc przydadzą się wygodne buty. Skansen leży przy drodze z Jabłonki na Krowiarki, dlatego dobrze łączy się z wycieczką w rejon Babiej Góry.