Opactwo Cystersów w Sulejowie

Opactwo Cystersów w Sulejowie to jeden z najlepiej zachowanych zespołów cysterskich w Polsce i perła architektury romańskiej nad Pilicą. W dzielnicy Podklasztorze stoi kamienny kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego z 1232 roku, otoczony murami obronnymi z basztami. Według tradycji modlił się tu Władysław Jagiełło w drodze pod Grunwald, a w 1318 roku możni prosili stąd papieża o koronację Łokietka. To świetny cel krótkiej wycieczki z Łodzi lub Piotrkowa Trybunalskiego.

Historia opactwa sulejowskiego

Opactwo założył książę Kazimierz II Sprawiedliwy, sprowadzając mnichów z burgundzkiego Morimond – tradycja podaje rok 1176, historycy wskazują raczej na kilkanaście lat później. Legenda mówi, że zabłąkany podczas polowania książę w czasie burzy ślubował wznieść tu kościół, a do drużyny odprowadziło go dwanaście lwów. Obecny kościół NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego konsekrował w 1232 roku arcybiskup gnieźnieński Pełka.

Opactwo było ważnym miejscem politycznym: w czerwcu 1318 roku odbył się tu zjazd, który wystosował do papieża suplikę w sprawie koronacji Władysława Łokietka, a Kazimierz Wielki zwoływał w Sulejowie wiece. Władysław Jagiełło gościł tu czterokrotnie, także w 1410 roku – legenda głosi, że rycerze ostrzyli miecze na kolumnach portalu. W XIV–XVII wieku zespół otoczono obwodem warownym z basztami. Klasztor skasowano w 1819 roku; kościół stał się parafialny. W 1950 roku w kapitularzu urządzono niewielkie muzeum, a w 1986 roku zespół wrócił do cystersów (przeorat obsadzony przez zakonników z Wąchocka). Od 22 października 2012 roku zespół opactwa jest Pomnikiem Historii – to najwyższa krajowa forma ochrony zabytków w Polsce, nadawana rozporządzeniem Prezydenta RP.

Po kasacie opactwo długo niszczało: pożar w 1847 roku doprowadził do rozbiórki pałacu opackiego i części klasztoru, kolejne straty przyniosły obie wojny światowe i pożar kościoła w 1923 roku. Mury świątyni zagroziło też powstanie Zalewu Sulejowskiego – dlatego od 1990 roku prowadzono intensywną restaurację, praktycznie zakończoną w 2007 roku. Dzięki niej kościół wygląda dziś niemal tak, jak w XIII wieku.

Co zobaczyć w Sulejowie

• Kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego – trójnawowa bazylika z transeptem z piaskowca szydłowieckiego. Bryła zachowała się w niezmienionym układzie.
• Fasada zachodnia z romańskim portalem (po trzy kolumny z każdej strony, głowice z akantem, palmetą i lilią, plecionka w łuku) oraz ośmiodzielną rozetą. Nad wejściem północnym – archaiczny tympanon z krzyżem, ptakiem, słońcem i księżycem.
• Wnętrze łączące romańskie detale z gotyckim systemem sklepień krzyżowo-żebrowych oraz barokowe i rokokowe wyposażenie.
• Skrzydło wschodnie klasztoru z późnoromańskim kapitularzem, którego sklepienie wspiera jedna kolumna, oraz gotyckimi krużgankami – mieści się tu muzeum.
• Mury obronne z basztami – m.in. Basztą Mauretańską, Opacką i Rycerską oraz Bramą Krakowską.

Na co zwrócić uwagę we wnętrzu

Rokokowy ołtarz główny z 1788 roku wykonał Jan Millman; mieści obraz Wniebowzięcia z I połowy XVII wieku. Przy filarach stoją cztery wczesnobarokowe ołtarze z czarnego marmuru z alabastrowymi detalami, ufundowane przez opata Stanisława Zarembę w latach 40. XVII wieku – w jednym z nich obraz Matki Bożej Pocieszenia, dawniej obwieszony wotami. Szukaj też drewnianych lwów z XVII wieku, nawiązujących do legendy o fundacji, romańskiej piscyny w kaplicy południowej i bogato zdobionych organów (22 głosy) z wirującą gwiazdą z dzwonkami – cymbelsternem.

W kapitularzu zwróć uwagę na zwornik z czterema zwróconymi ku sobie głowami mnichów, a w krużganku – na zworniki z herbami Jagiellonów: Orłem, Pogonią i krzyżem jagiellońskim. Najcenniejszym eksponatem muzeum jest niewielki ołtarz Trójcy Świętej z gotyckimi figurami z I połowy XVI wieku.

Zwiedzanie, godziny i ceny

Aktualne godziny otwarcia kościoła i muzeum oraz cennik na sezon 2026/27 sprawdź przed wyjazdem, najlepiej telefonicznie. Kościół jest parafialny, więc otwarty jest przede wszystkim w porze nabożeństw; dostęp do kapitularza i krużganków najlepiej uzgodnić wcześniej w parafii lub zapytać na miejscu. Na teren opactwa wchodzi się od ul. Opackiej. Na sam kościół i obejście murów wystarczy 1–1,5 godziny.

Zimą Podklasztorze jest bardzo spokojne: mury i dziedzińce można oglądać o każdej porze dnia, ale krótki dzień i chłód we wnętrzu sprawiają, że najlepiej przyjechać przed południem.

Dojazd i noclegi

Sulejów leży w województwie łódzkim, ok. 15 km na wschód od Piotrkowa Trybunalskiego i ok. 60 km od Łodzi. Najwygodniej dojechać samochodem; komunikacją publiczną najłatwiej dotrzeć przez Piotrków Trybunalski. W dawnych zabudowaniach gospodarczych opactwa działa hotel i restauracja, co pozwala połączyć zwiedzanie z noclegiem w historycznych murach.

W okolicy

Latem cel wycieczek stanowi Zalew Sulejowski na Pilicy, a okoliczne lasy należą do Sulejowskiego Parku Krajobrazowego. W pobliskim Piotrkowie Trybunalskim warto zobaczyć stare miasto i zamek królewski.