Księży Młyn w Łodzi

Księży Młyn to największy historyczny zespół fabryczny Łodzi z drugiej połowy XIX wieku: przędzalnia długa na 207 metrów, ceglane famuły, szkoła, remiza, szpital i pałac fabrykanta, wszystko rozplanowane wzdłuż prostych brukowanych uliczek. Karol Scheibler zbudował tu miasto w mieście na wzór angielskich osad przemysłowych. Dziś to jedno z najlepiej zachowanych założeń typu fabryka – rezydencja – osiedle w Europie i od 2015 roku część pomnika historii.

Historia: od plebańskiego młyna do imperium bawełny

Nazwa pochodzi od dawnej osady młyńskiej nad rzeką Jasień, należącej do łódzkiego proboszcza i wzmiankowanej w 1428 i 1521 roku. W 1823 roku władze przekazały okoliczne młyny miastu z myślą o przemyśle, a w latach 1827–1830 Krystian Wendisch postawił tu dużą przędzalnię. Po nim fabrykę prowadzili Fryderyk Karol Moes i Teodor Krusche, aż w 1870 roku zakład spłonął. W tym samym roku całą posiadłość kupił Karol Wilhelm Scheibler.

Scheibler, przybyły do Łodzi w 1854 roku, uruchomił swoją pierwszą przędzalnię przy Wodnym Rynku (dziś plac Zwycięstwa). Na Księżym Młynie rozwinął przedsięwzięcie na skalę wcześniej w Łodzi niespotykaną. Jego zakłady skupiały około 60% produkcji i 55% robotników przemysłu włókienniczego Królestwa Polskiego, a majątek u schyłku życia przekraczał 14 milionów rubli. Imperium Scheiblera objęło ponad 500 hektarów, czyli około 14% ówczesnej powierzchni miasta, a fabryki połączono z koleją siecią bocznic o długości około 5 km.

Co zobaczyć

• Przędzalnię przy ul. Tymienieckiego 25, największy budynek przemysłowy dawnej Łodzi, przypominający z zewnątrz zamek.
• Famuły – osiemnaście domów robotniczych w trzech rzędach przy ul. Księży Młyn (1873–1875) oraz kolejne przy ul. Przędzalnianej i Fabrycznej.
• Szkołę dla dzieci robotników (1877), sklep fabryczny zwany konsumem, remizę zakładowej straży pożarnej i szpital św. Anny.
• Pałac Herbsta przy ul. Przędzalnianej 72, zbudowany w 1875 roku dla zięcia Scheiblera Edwarda Herbsta i jego żony Matyldy. To neorenesansowa willa z salą balową, dziś oddział Muzeum Sztuki w Łodzi. W dawnej powozowni od kwietnia 2012 roku działa Galeria Sztuki Dawnej z malarstwem polskim i europejskim.
• Pałac Scheiblera przy placu Zwycięstwa, od 1986 roku siedziba Muzeum Kinematografii z ekspozycjami „Łódź filmowa" i „Pałac pełen bajek" oraz zabytkowymi wnętrzami parteru.

Ciekawostki

Remont Pałacu Herbsta trwał od lipca 2011 roku, kosztował ponad 19,7 mln zł, a przy odtwarzaniu wnętrz korzystano m.in. z fotografii z lat 30. XX wieku. Odbudowano też ogród zimowy, czyli willową palmiarnię. Jako pierwsze muzeum w Polsce pałac wprowadził system „Podszepty", pozwalający osobom niewidomym zwiedzać samodzielnie. Pałac Scheiblera mignął w filmie Davida Lyncha „Inland Empire". W 2016 roku NBP wypuścił monetę 5 zł z serii „Odkryj Polskę" z widokiem przędzalni i komina Księżego Młyna.

Tripto podpowiada

Na sam spacer po osiedlu i dziedzińcach zarezerwuj 1–1,5 godziny, a z Pałacem Herbsta i Muzeum Kinematografii – pół dnia. Famuły są nadal zamieszkane, więc zachowaj spokój na podwórkach i nie zaglądaj w okna. Najlepiej przyjść w ciepły dzień, gdy na osiedlu odbywają się pikniki, kiermasze i koncerty, o których informuje łódzki portal turystyczny. Godziny otwarcia muzeów sprawdź na ich stronach przed wizytą.