Krzemionki Opatowskie

Krzemionki Opatowskie to neolityczne kopalnie krzemienia pasiastego w Sudole koło Ostrowca Świętokrzyskiego — jeden z najlepiej zachowanych prehistorycznych kompleksów górniczych na świecie. Przez ponad dwa tysiąclecia ludzie drążyli tu szyby i chodniki, by wydobywać krzemień na siekiery. Dziś możesz zejść do oryginalnych wyrobisk sprzed ok. 5 tys. lat podziemną trasą turystyczną, a od 2019 roku Krzemionki są częścią obiektu z Listy światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia: kopalnia sprzed 5 tysięcy lat

Krzemień pasiasty wydobywano tu mniej więcej od 3900 do 1600 roku p.n.e. Kopalnie eksploatowały społeczności kultury pucharów lejkowatych i kultury amfor kulistych, a w epoce brązu — kultury mierzanowickiej. Górnicy drążyli szyby o średniej głębokości 5–6 m (maksymalnie 9 m), od których rozchodziły się niskie chodniki. Na polu górniczym naliczono ponad 2700 szybów i cztery typy kopalń: jamowe, niszowe, filarowo-komorowe i komorowe. Z krzemienia wytwarzano przede wszystkim czworościenne siekiery i dłuta, które trafiały nawet 660 km od Krzemionek.

Kopalnie odkrył w 1922 roku geolog Jan Samsonowicz. Już w latach 50. XX wieku turyści schodzili do częściowo oczyszczonych wyrobisk w ubraniach górniczych; pierwszy odcinek obecnej trasy podziemnej otwarto w 1985 roku, a w latach 2001–2004 połączono go tunelem z drugą trasą wokół wyjątkowo zachowanej kopalni komorowej. W 1994 roku Krzemionki znalazły się w pierwszej grupie Pomników Historii. 6 lipca 2019 roku UNESCO wpisało na Listę światowego dziedzictwa „Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego” — pola górnicze Krzemionki, Borownia i Korycizna oraz osadę Gawroniec. Był to 16. polski wpis; dziś Polska ma ich 18.

Co zobaczyć w Krzemionkach

• Muzeum Archeologiczne — wystawa stała i czasowa o geologii krzemienia, górnikach i narzędziach.
• Trasa turystyczna — ok. 1,5 km, w większości przez las, wśród hałd i zagłębień poszybowych; to krajobraz przemysłowy sprzed tysięcy lat.
• Trasa podziemna — prawie 500 m długości, do 11,5 m głębokości. Zobaczysz oryginalne neolityczne chodniki, komory i filary oraz ławicę krzemienia w litej skale wapiennej. Muzeum podkreśla, że to jedyna tak udostępniona szerokiej publiczności podziemna trasa w neolitycznej kopalni na świecie.
• Rekonstrukcja osady neolitycznej — chaty z późnego neolitu i wczesnej epoki brązu; podczas plenerowych wydarzeń muzeum odbywają się tu pokazy dawnych rzemiosł.

Zwiedzanie: godziny, bilety, rezerwacja (stan na październik 2026)

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem i wymaga wcześniejszej rezerwacji (tel. 41 260 55 50 lub 669 970 499, e-mail rezerwacje@krzemionki.info). Trwa ok. 1,5–2 godzin.

• Październik: wtorek 10:00–16:00, środa–niedziela 9:00–17:00 (ostatnia tura o 15:00); poniedziałki nieczynne.
• Listopad–marzec: wtorek 10:00–16:00, środa–niedziela 8:00–16:00; tury w weekend o 9:00, 10:00, 11:30, 12:30 i 14:00.
• Dni zamknięte (2026): 1 i 11 listopada, 24–26 grudnia; w 2027 m.in. 1 i 6 stycznia (sprawdź).
• Bilety: normalny 40 zł, ulgowy 25 zł, rodzinne 90 zł (2+1) i 100 zł (2+2); w cenie przewodnik. We wtorki wstęp jest bezpłatny, dzieci do 7 lat wchodzą za darmo. Od 1 stycznia 2027 roku ceny się zmienią — nowe stawki muzeum ma ogłosić wkrótce.
• Pod ziemią panuje stała temperatura 7–9°C — weź ciepłą kurtkę także latem.
• Dostępność: w budynku muzeum jest winda (zgłoś potrzebę przy rezerwacji); o możliwości przejścia trasy podziemnej zapytaj przy rezerwacji.
• Po angielsku: zwiedzanie w języku angielskim zgłoś przy rezerwacji.

Zimą 2026/27

Muzeum działa przez cały rok, zimą od 8:00 do 16:00 (we wtorki 10:00–16:00). Pod ziemią temperatura jest taka sama jak latem, ale leśna część trasy bywa śliska — zabierz buty z dobrą podeszwą. Zimowy wtorek z bezpłatnym wstępem to dobry pomysł na rodzinny wyjazd, pamiętaj jednak o rezerwacji.

Jak przygotować się do wizyty

Zarezerwuj termin kilka dni wcześniej, szczególnie na weekend i bezpłatny wtorek, kiedy tury szybko się zapełniają. Załóż wygodne buty — część trasy prowadzi leśnymi ścieżkami — i weź ciepłą warstwę na zejście pod ziemię. Dla dzieci najciekawsze są podziemia i osada, warto jednak pamiętać, że trasa podziemna to wąski tunel pod ziemią, co może być trudne dla osób z klaustrofobią.

Dojazd i parking

Muzeum leży ok. 8 km na północny wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego, przy drodze wojewódzkiej nr 754 między Sudołem a Magoniami, w kierunku Bałtowa (adres: Sudół 135a). Przy muzeum jest parking. Z Ostrowca dojedziesz autobusami PKS (kursy do Lipska przez Bałtów oraz do Okołu, Tarłowa i Wiktoryna), a od kwietnia do października kursuje specjalna linia Ostrowiec – Krzemionki – Bałtów.

W okolicy. Bałtów z parkami rozrywki i doliną Kamiennej (kilkanaście km), Ćmielów z tradycją porcelany oraz pozostałe elementy wpisu UNESCO — pola górnicze Borownia i Korycizna. Ostrowiec Świętokrzyski to także Pałac Wielopolskich, drugi oddział tego samego muzeum.