Kościół Wniebowzięcia NMP, św. Floriana i św. Katarzyny w Gołębiu

Z daleka wygląda jak trzynawowa bazylika, ale to złudzenie: niskie „nawy boczne” to w rzeczywistości poszerzenie murów, w którym ukryto strzelnice. Kościół w Gołębiu łączy włoski porządek, niderlandzką dekorację i obronność wschodnich kresów Rzeczypospolitej – a do tego jest jednym z pierwszych w Polsce kościołów z dwuwieżową fasadą w formie zwartego bloku.

Historia: dzieło Jerzego Ossolińskiego

Parafia w Gołębiu należy do najstarszych na Lubelszczyźnie – już w latach 1325–1327 w spisach dziesięciny wymieniono tu dwóch plebanów i dwa kościoły: św. Floriana i św. Katarzyny. W 1621 roku wieś wykupił Jerzy Ossoliński, późniejszy kanclerz wielki koronny i jeden z najzręczniejszych dyplomatów swoich czasów. Razem z proboszczem Szymonem Grzybowskim zbudował murowany kościół i stojący obok Domek Loretański – kopię Santa Casa z Loreto.

Datę budowy długo podawano różnie, ale rozstrzyga ją łacińska tablica fundacyjna wmurowana w fasadę: prace rozpoczęto w 1626 roku, pod koniec panowania Zygmunta III, a ukończono w 1634 roku, za Władysława IV. Kościół konsekrował w 1638 roku biskup Tomasz Oborski pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, św. Floriana i św. Katarzyny.

Co zobaczyć

• Elewacje z czerwonej cegły w wątku polskim z jasnymi detalami z tynku i piaskowca – nadprożami, pilastrami, gzymsami i fryzami. Charakterystyczne taśmy okuciowe wyglądają jak doklejone do muru; podobne zdobią Kaplicę Górskich przy farze w Kazimierzu Dolnym.
• Fasadę blokową z dwiema wieżami spiętymi pilastrami. Podobne fasady zaczęły się w Polsce upowszechniać dopiero od połowy XVII wieku, więc Gołąb wyprzedził modę.
• Strzelnice – jeden rząd ukryty pod pulpitowymi daszkami poszerzonej dolnej kondygnacji, drugi za fryzem koronującym. Takie „inkastelowanie” kościołów było w XVII wieku już anachronizmem, ale na wschodzie kraju wciąż miało uzasadnienie.
• Wnętrze – jedna nawa nakryta kolebką z lunetami, z geometryczną sztukaterią typu lubelskiego i parami potężnych kolumn przy filarach, które tworzą złudzenie naw bocznych.
• Pięciu proroków z terakoty – Noego, Izajasza, Ezechiela, Aarona i Mojżesza, datowanych na około 1650 rok. Dla bezpieczeństwa przeniesiono ich z nisz fasady Domku Loretańskiego do wnętrza kościoła.

Ciekawostki

Budowle w Gołębiu powstały w kręgu kilku warsztatów pracujących dla Ossolińskiego, korzystających zarówno z wzorów włoskich, jak i z niderlandzkich wzorników Hansa Vredemana de Vries. Kościół wyraźnie nawiązuje do architektury Kazimierza Dolnego i niewykluczone, że pracowali przy nim kazimierscy murarze.

W lutym 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, pod Gołębiem doszło do bitwy wojsk Stefana Czarnieckiego z armią króla Karola Gustawa. Po stronie szwedzkiej walczył wówczas późniejszy król Polski Jan Sobieski.

Tripto podpowiada

Gołąb leży nad Wisłą przy drodze z Puław do Dęblina, około 10 km na północ od centrum Puław. Kościół i Domek Loretański stoją obok siebie, więc oba zabytki zwiedza się razem – zaplanuj 45–60 minut. Elewacje najlepiej oglądać w słońcu, kiedy kontrast czerwonej cegły i jasnych okuć jest najwyraźniejszy. Wnętrze najłatwiej zobaczyć przed lub po mszy.