Fort Gerharda

Fort Gerharda w Świnoujściu to jeden z najlepiej zachowanych XIX-wiecznych pruskich fortów nadbrzeżnych w Europie i jedno z najciekawszych „żywych muzeów” nad Bałtykiem. Stoi na prawym brzegu Świny, w Warszowie na wyspie Wolin, tuż przy najwyższej polskiej latarni morskiej. Zwiedzanie ma formę pruskiego szkolenia rekruta prowadzonego przez umundurowanego „żołdaka”, więc historia twierdzy wciąga tu zarówno dorosłych, jak i dzieci.

Historia fortu

Fort Gerharda, nazywany też Fortem Wschodnim lub Werk II, był jednym z czterech dzieł pruskiej Twierdzy Świnoujście. Impulsem do jej budowy była wojna o Szlezwik w 1848 roku: duński okręt przez kilka miesięcy blokował wtedy Świnę i sparaliżował handel portu. Fort wzniesiono w latach 1848–1859 na planie pięcioboku – z wałami ziemnymi, fosą, kaponierami i potężną dwukondygnacyjną reditą (budynkiem koszarowo-obronnym) w szyi fortu. Nazwa upamiętnia Gerharda Corneliusa von Wallrave, pruskiego inżyniera fortyfikacji z XVIII wieku, który pracował przy pierwszych planach portu.

W latach 1876–1877, za pieniądze z francuskich reparacji po wojnie 1870–1871, fort połączono z sąsiednią baterią nadbrzeżną. Powstała nowa fosa o długości ponad 800 m i tarasy artyleryjskie, na których stanęły armaty Kruppa: 4 kalibru 15 cm i 7 kalibru 21 cm. Reditę przebudowano wtedy na koszary. Na przełomie XIX i XX wieku fort dostał łączność telegraficzną i kolejkę wąskotorową.

Po I wojnie światowej obiekt przejęła niemiecka marynarka wojenna, a po 1945 roku – Armia Czerwona. W 1962 roku fort przekazano miastu, które długo używało go jako magazynu. W 2001 roku obiekt wydzierżawili pasjonaci żywej historii; od 2010 roku działa tu Muzeum Obrony Wybrzeża, a fort udostępniono zwiedzającym w sierpniu 2011 roku. Zabytek jest wpisany do rejestru od 1968 roku.

Co zobaczyć

• Trasę „szkolenia rekruta” – przewodnik w pruskim mundurze prowadzi grupę przez wały, kazamaty i ciemne korytarze, a po drodze zwiedzający przechodzą kilka „prób”. Trasa trwa około 75 minut i jest dopasowywana do wieku uczestników.
• Reditę z muzeum – zbiory Muzeum Obrony Wybrzeża obejmują broń, mundury i wyposażenie z kilku stuleci historii twierdzy (muzeum i encyklopedie podają liczby od ok. 2000 do ponad 10 000 eksponatów). Wstęp do muzeum jest w cenie zwiedzania.
• Ciężką artylerię – kolekcja obejmuje m.in. kompletną armatę Kruppa C/73 z przodkiem, którą muzeum przedstawia jako jedyny taki zestaw w Polsce, oraz armatę przeciwlotniczą wz. 1931.
• Plac musztry – stoi na nim wrak ciągnika artyleryjskiego Sd.Kfz. 7/2 wydobyty z morza koło Dziwnowa w 2006 roku.
• Ławę artyleryjską – zachowany ciąg stanowisk dla dział nadbrzeżnych 150 i 210 mm.

Jak dotrzeć – tylko statkiem

Od 13 kwietnia 2023 roku ul. Ku Morzu – jedyna droga do fortu i latarni – jest zamknięta w związku ze strefą ochronną terminalu LNG. Muzeum informuje, że drogą lądową nie da się obecnie dotrzeć do fortu. Pozostaje rejs statkiem Adler Schiffe z centrum Świnoujścia (nabrzeże przy ul. Wybrzeże Władysława IV; przystanek także przy przeprawie Bielik na Warszowie). W sezonie 1.04–31.10.2026 statki kursują codziennie co godzinę od 9:30 do 17:30, powroty od 10:00 do 18:00.

Bilety i godziny (stan na październik 2026)

• Pakiet rejs w obie strony + Latarnia Morska + Fort Gerharda z przewodnikiem: 90 zł normalny, 64 zł ulgowy (dzieci 6–14 lat), dzieci do 5 lat bezpłatnie (cennik sezonu 2026; strona fortu podaje 68 zł za bilet ulgowy – warto dopytać przy zakupie).
• Bilet pakietowy kupisz w kasach i na stronie przewoźnika Adler Schiffe.
• Od maja do września przewodnik rusza na trasę co ok. 20–30 minut; poza sezonem fort zwiedza się indywidualnie z bezpłatnym plano-przewodnikiem.
• Zima 2026/27: według strony fortu od 3 listopada do 1 stycznia fort jest czynny tylko w soboty i niedziele, a w styczniu – nieczynny. Rozkładu rejsów na okres po 31 października jednak nie opublikowano, więc przed przyjazdem zadzwoń do muzeum (tel. 532 373 248) i zapytaj, czy da się dopłynąć.

Dla kogo i ile czasu zaplanować

Fort sprawdza się świetnie jako wycieczka rodzinna – muzeum podkreśla, że w „szkoleniu” brały udział nawet kilkumiesięczne dzieci, a trasa jest modyfikowana indywidualnie dla osób z ograniczeniami ruchowymi. Na miejscu są bezpłatne toalety. Razem z rejsem i wejściem na latarnię zaplanuj 3–4 godziny. Załóż wygodne buty, bo część trasy prowadzi po wałach i nierównych nawierzchniach, a w kazamatach bywa chłodno.

W okolicy

Kilkaset metrów od fortu stoi Latarnia Morska Świnoujście (67,7 m, 308 stopni) – wejście jest w tym samym pakiecie. Ten sam operator prowadzi Podziemne Miasto na wyspie Wolin, zimnowojenny kompleks schronów niespełna 5 km dalej. Na lewym brzegu Świny zachowały się dwa pozostałe forty twierdzy: Fort Anioła i Fort Zachodni.