Cerkiew w Smolniku

Na pustym wzgórzu nad doliną Sanu, z dala od współczesnych domów, stoi samotna drewniana cerkiew z trzema namiotowymi dachami. Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku z 1791 roku to jedyna zachowana świątynia typu bojkowskiego w polskich Bieszczadach i jedna z zaledwie trzech w kraju. Od 2013 roku figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO — a jeszcze kilkadziesiąt lat temu służyła jako magazyn siana.

Historia: czwarta cerkiew we wsi

Pierwsza prawosławna cerkiew w Smolniku pojawia się w rejestrze poborowym ziemi sanockiej z 1589 roku. Druga, wzniesiona w 1602 roku, spłonęła w październiku 1672 roku, najpewniej podczas najazdu tatarskiego; trzecią postawiono w bezpieczniejszym miejscu. Obecna, czwarta świątynia została ukończona oficjalnie 1 sierpnia 1791 roku, co potwierdza napis nad wejściem. Do 1951 roku była greckokatolicką cerkwią parafialną. Wtedy, w wyniku wymiany granic między PRL a ZSRR, Smolnik wrócił do Polski, a jego mieszkańców przesiedlono na Ukrainę.

Ruina, siano i ratunek

Wieś przejął PGR, który stopniowo rozebrał wszystkie zabudowania — ocalała tylko cerkiew, w której składowano siano. Dewastacje i rabunki zniszczyły wyposażenie, w tym ikonostas. W 1969 roku świątynię wpisano do rejestru zabytków i przeprowadzono pierwsze prace ratunkowe, a w 1974 roku konsekrowano ją jako rzymskokatolicki kościół filialny pw. Wniebowzięcia NMP, należący do parafii w Lutowiskach. Gruntowny remont w latach 2004–2007 objął podniesienie i wypoziomowanie fundamentów oraz wymianę gontu, a w 2009 roku zakonserwowano polichromię.

Co zobaczyć

• Bryłę bojkowską: trzy części o zrębowej konstrukcji — prezbiterium, wyraźnie szerszą nawę i babiniec — z osobnymi dachami namiotowymi z załomem, zwieńczonymi kopułkami i krzyżami.
• Szeroki okap obiegający całą budowlę i chroniący podwalinę przed deszczem i śniegiem.
• Fragment XVIII-wiecznej polichromii z kotarą podtrzymywaną przez anioły oraz puste kartusze, w których przedstawiono kiedyś proroków.
• Przycerkiewny cmentarz po wschodniej stronie, z kilkoma ocalałymi nagrobkami.

Ciekawostki

Najcenniejsze ikony ze Smolnika przetrwały poza wsią: Zaśnięcie Bogurodzicy i Hodegetria datowane na 1547 rok są w Muzeum Sztuki Ukraińskiej we Lwowie, a ikony apostołów z rzędu Deesis trafiły do muzeum w Łańcucie. Granica z Ukrainą przebiega około 2,5 km na wschód od cerkwi.

Tripto podpowiada

Cerkiew stoi na wzgórzu przy drodze z Lutowisk w stronę Zatwarnicy, około 1,5 km od współczesnej zabudowy Smolnika. Według gminy Lutowiska w każdą niedzielę lipca i sierpnia świątynia jest otwarta w godz. 9:00–17:00; w pozostałe dni termin zwiedzania wnętrza trzeba uzgodnić z opiekunem, panem Adamem Bartnikiem, pod nr +48 13 461 02 12. Na zewnętrzne oglądanie wystarczy 20–30 minut. To czynna świątynia, więc zachowaj ciszę i nie fotografuj nabożeństw bez zgody; datki na utrzymanie można wrzucić do skarbonki w środku.