Zamek w Chudowie

Ruina w Chudowie wygląda na romantyczną pozostałość wojny, ale w dużej części jest dziełem XIX-wiecznej mody: po pożarze w 1875 roku właściciel kazał zabezpieczyć tylko fragment murów, a resztę rozebrać na „malowniczą ruinę”. Dziś to jedna z nielicznych wczesnorenesansowych siedzib szlacheckich na Górnym Śląsku, z odbudowaną wieżą-muzeum, fosą i dziedzińcem pełnym reliktów odkrytych przez archeologów. Zamek leży kilkanaście kilometrów od Gliwic, w gminie Gierałtowice.

Historia: od drewnianej wieży do renesansowego zamku

Pierwszy znany właściciel Chudowa, Jan de Hodow, pojawia się w źródłach w 1434 roku. Badania archeologiczne pokazały, że w XV wieku na małej wysepce wśród mokradeł stała drewniana wieża o boku około 9 metrów, otoczona palisadą. Murowany zamek zbudował na jej miejscu w pierwszej połowie XVI wieku najpewniej Jan Gierałtowski. Najpierw powstała sama wieża, później budynek pański i budynek służebny, a pośrodku prostokątny dziedziniec z krużgankami i studnią.

W 1837 roku podupadające dobra kupił Aleksander von Bally. Urządził w wieży kaplicę, podwyższył ją o jedną kondygnację i przebudował zamek tak, że stracił renesansowy charakter. Inwestycje w poszukiwanie węgla kamiennego doprowadziły go jednak do bankructwa i w 1844 roku majątek poszedł na licytację. 11 stycznia 1875 roku zamek spłonął, a ówczesny właściciel, hrabia Schaffgotsch, zabezpieczył tylko dach i część murów.

Muzeum w wieży

Od 1999 roku zamkiem opiekuje się Fundacja „Zamek Chudów”, która prowadziła wykopaliska i do 2004 roku odbudowała wieżę. Ekspozycja zajmuje wszystkie jej poziomy:

• piwnica – wystawa archeologiczna, zrekonstruowane naczynia i fragmenty średniowiecznej studni,
• kondygnacja wejściowa – odtworzony system ryglowania bramy,
• I i II piętro – model zamku i wystawa dawnych fotografii,
• III piętro – rekonstrukcja izby mieszkalnej i XVI-wieczna latryna,
• IV piętro – kafle piecowe znalezione na zamku,
• dziedziniec i lapidarium – relikty murów, filarów i studni oraz detale architektoniczne, a także rekonstrukcja husyckiego wozu bojowego.

Ciekawostki

Jan Gierałtowski był przedsiębiorczym właścicielem: skupował sąsiednie wsie, szukał kruszców i według zapisów natrafił m.in. na węgiel kamienny – trzy stulecia przed tym, jak ten sam węgiel zrujnował von Bally’ego. Jedyny znany widok zamku przed pożarem to litografia z 1860 roku. Około 150 metrów od zamku rośnie topola Tekla, uznawana za najstarszą topolę bujną w Polsce i pomnik przyrody od 1981 roku; w jej pustym pniu urządzono „Chatkę Puchatka”. Od 2020 roku Fundacja jest pierwszym polskim członkiem międzynarodowej organizacji INTO, zrzeszającej fundacje typu National Trust.

Tripto podpowiada

W sezonie 2026 muzeum jest otwarte w soboty, niedziele i święta w godz. 10:00–18:00, a grupy mogą umówić zwiedzanie w inne dni pod numerem +48 32 3301 300. Bilet normalny kosztuje 15 zł, ulgowy 10 zł – przed wyjazdem sprawdź aktualny sezon na stronie Fundacji. Na wieżę, dziedziniec i spacer wokół fosy zarezerwuj około godziny, a jeśli lubisz tłumy i rekonstrukcje, wybierz się na sierpniowy Jarmark Średniowieczny, najstarszą imprezę organizowaną tu od 1996 roku. Przy okazji obejrzyj XVIII-wieczny spichlerz i park o powierzchni około 7 ha.