Zamek Ujazdowski w Warszawie

12 stycznia 1578 roku, podczas wesela kanclerza Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną, w dworze na Ujazdowie wystawiono po raz pierwszy „Odprawę posłów greckich” Jana Kochanowskiego — uważaną za pierwszą tragedię w języku polskim. To tylko jeden z rozdziałów historii miejsca, które było kolejno grodem książąt mazowieckich, rezydencją Wazów, koszarami, szpitalem wojskowym i ruiną rozebraną do piwnic. Dziś odbudowany Zamek Ujazdowski na skarpie nad parkiem Agrykola to siedziba Centrum Sztuki Współczesnej.

Historia: od grodu Jazdów do rezydencji króla

W XII wieku stała tu osada Jazdów, a przy niej gród Piastów mazowieckich — wspomniany przy okazji zniszczenia przez Litwinów 23 czerwca 1262 roku. Pod koniec XIII wieku książę Konrad II przeniósł siedzibę na wzgórze, na którym dziś stoi Zamek Królewski. W XVI wieku na Jazdowie zbudowano drewniane dwory królowej Bony, a potem Anny Jagiellonki.

Murowaną rezydencję zaczął wznosić po 1624 roku Zygmunt III Waza: wczesnobarokowy pałac z dziedzińcem, krużgankami i sześciobocznymi wieżami w narożnikach. Miejsce wybrano starannie — zamek stanął na krawędzi skarpy dokładnie na osi zakola Wisły, więc statki płynące do Warszawy najpierw widziały prywatną siedzibę króla, a dopiero za zakrętem zamek w mieście. Według opisu z 1643 roku wejścia strzegły cztery marmurowe lwy.

Mennica, koszary i szpital

Podczas potopu szwedzkiego zamek splądrowano; legenda głosi, że szwedzki zamek Skokloster wzniesiono na wzór Ujazdowa. W latach 1659–1665 działała tu mennica Tytusa Liwiusza Boratiniego, bijąca słynne miedziane boratynki. W 1717 roku na polecenie Augusta II wykopano pod skarpą Kanał Piaseczyński o długości 820 m.

W 1766 roku zamek kupił Stanisław August Poniatowski, ale w 1772 roku przerwał przebudowę, stawiając na pobliskie Łazienki. Od 1784 roku mieściły się tu koszary Gwardii Pieszej Litewskiej, a od początku XIX wieku — szpital wojskowy, który w 1818 roku stał się głównym szpitalem armii Królestwa Polskiego. W 1852 roku budynek pozbawiono dekoracji architektonicznych.

Rozebrany i odbudowany

Po II wojnie światowej, w 1954 roku, marszałek Konstanty Rokossowski zdecydował o rozebraniu murów zamku. Zostały tylko piwnice, na których planowano postawić teatr wojskowy — projektu nigdy nie zrealizowano. Odbudowę według projektu Piotra Biegańskiego rozpoczęto w 1975 roku, a od 1985 roku zamek jest siedzibą Centrum Sztuki Współczesnej.

Co zobaczyć

• Wystawy sztuki współczesnej w barokowych wnętrzach i na dziedzińcu przykrytym przeszklonym dachem.
• Taras na skarpie z widokiem na park Agrykola i dolinę Wisły.
• Kanał Piaseczyński — prosty pas wody biegnący od podnóża skarpy w stronę rzeki, część Osi Stanisławowskiej.

Tripto podpowiada

Wystawy są czynne od wtorku do niedzieli w godz. 11:00–19:00, w czwartki do 20:00; w poniedziałki zamek jest zamknięty. W czwartki wstęp na wystawy jest bezpłatny. W zamku działa też kino, biblioteka i księgarnia. Na samo miejsce wystarczy godzina, na wystawy — dodatkowe 1–2 godziny. Zamek stoi przy ulicy Jazdów, tuż przy Alejach Ujazdowskich: zejdź ze skarpy do parku Agrykola i spaceruj wzdłuż kanału albo w stronę Łazienek Królewskich — to spokojniejsza alternatywa dla zatłoczonego Traktu Królewskiego.