Wieża Wodna i Kanał Kopernika we Fromborku

Wieżę Wodną we Fromborku wybudowano w 1571 roku, czyli 28 lat po śmierci Kopernika, choć przez lata przypisywano mu pomysł jej budowy. Ceglana wieża mieściła maszynę, która podnosiła wodę na wysokość ponad 20 metrów i rurami kierowała ją na Wzgórze Katedralne. To pierwszy taki wodociąg ciśnieniowy na ziemiach polskich i drugi w Europie po Augsburgu (1548). Dziś w wieży działają punkt widokowy, galeria i kawiarnia, a obok leży Plac Górników i odnowiony fragment Kanału Kopernika.

Historia: kanał, wieża i wodociąg

Po spaleniu katedry w Braniewie w 1275 roku siedzibę kapituły warmińskiej przeniesiono do Fromborka, miasto zaczęło rosnąć i pojawił się problem wody pitnej. Przed 1427 rokiem wykopano sztuczny kanał, który łączył rzekę Baudę z miastem i kończył się w porcie nad Zalewem Wiślanym. Źródła podają jego długość jako około 5 lub 6 kilometrów. Kanał dostarczał wodę pitną, napędzał młyn, a przy okazji pełnił funkcję przeciwpowodziową i przeciwpożarową. To najstarsza budowla hydrotechniczna w północnej Polsce.

Sama wieża w obecnym kształcie powstała w 1571 roku na miejscu wcześniejszej budowli, prawdopodobnie młyna. W latach 1571–1572 zamontowano w niej urządzenie zaprojektowane przez wrocławskiego rurmistrza Valentina Hendela: koło wodne napędzane nurtem kanału poruszało łańcuch z czerpakami, które przenosiły wodę do zbiornika na szczycie wieży. Stamtąd drewnianymi rurami płynęła do zbiornika na wzgórzu miejskim, do odbiorców i do studni wewnątrz murów Wzgórza Katedralnego. Według opisów wieży Hendel był pradziadem kompozytora Georga Friedricha Haendla, a w wieży można dziś posłuchać muzyki Haendla. Urządzenia pracowały około 200 lat, a pod koniec XVIII wieku rury i czerpaki rozebrano.

Młyn, zniszczenia i odbudowa

Pierwsze wzmianki o młynie wodnym przy kanale pochodzą z XIII wieku. Po pożarze w 1857 roku Ernest Hantel postawił w latach 1872–1873 nowy, trzykondygnacyjny młyn z cegły w stylu neogotyckim, połączony z wieżą na wszystkich poziomach. Zakład nosił nazwę Kopernikus-Mühlenwerke i nie przetrwał II wojny światowej. Zachowało się żeliwne koło pasowe, które do dziś wisi na wschodniej elewacji wieży. Sam kanał pracował aż do 1944–1945 roku, a po wojnie popadł w ruinę: jaz, śluzy i stawidła zniszczono w latach 50. i 60. XX wieku, a w latach 70., przed jubileuszem Kopernika, zasypano jego część biegnącą przez miasto. Częściowo kanał zrewitalizowano w 2015 roku. Od 1968 roku jest wpisany do rejestru zabytków, a wieża w 2013 roku dostała tytuł Zabytku Zadbanego.

Plac Górników i Operacja 1001 Frombork

Obok wieży leży Plac Górników, który powstał podczas odbudowy miasta w latach 1967–1973 i został zmodernizowany w latach 2022–2023. Stoi tu tablica informacyjna o akcji harcerskiej Operacja 1001 Frombork: miasto straciło w czasie wojny około 80% zabudowy, a przed 500. rocznicą urodzin Kopernika w 1973 roku odbudowywało je od 30 do 46 tysięcy harcerzy i instruktorów. Tytuł Honorowego Obywatela Fromborka otrzymało 2391 uczestników. Źródła różnie podają początek akcji (1966 lub 1967). Przy wieży znajduje się też tablica poświęcona harcerzom, a na placu rośnie rząd drzew nawiązujący do Kopernika i kwietnik z tabliczką z nazwą placu.

Co zobaczyć

Z wieży rozciąga się panorama Fromborka, Wzgórza Katedralnego i Zalewu Wiślanego. W środku działa galeria z wystawami czasowymi i kawiarnia, a w ofercie wieży jest też prezentacja działania dawnego wodociągu. Przy wieży płynie odnowiony fragment kanału z poręczami, w którym odbija się ceglana bryła. Na ścianie wschodniej szukaj żeliwnego koła pasowego po dawnym napędzie młyna.

Ciekawostka z 1973 roku

Fragment zodiakalnego kręgu ze zniszczonego pomnika Kopernika z 1909 roku przymocowano w 1973 roku do południowej ściany wieży. W 1982 roku zerwała go wichura i od tej pory zaginął, więc dziś nie ma po nim śladu.

Tripto podpowiada

Godziny i bilety ustala zarządca wieży, więc sprawdź je przed przyjazdem na stronie obiektu. Grupy zorganizowane powinny rezerwować wejście. Do tężni solankowej, rynku i Wzgórza Katedralnego jest stąd po kilka minut spaceru, a do portu kilkaset metrów.