Wielka Racza

Wielka Racza (1236 m n.p.m.) to najwyższy szczyt Grupy Wielkiej Raczy w Beskidzie Żywiecko-Kisuckim i jedno z najlepszych miejsc widokowych na pograniczu polsko-słowackim. Las kończy się tu nagle, a na wierzchołku otwiera się trawiasta hala z wieżą widokową i schroniskiem PTTK, które od 1934 roku przetrwało wojnę, ostrzał i lata zapomnienia. Z parkingu w Rycerce Górnej na szczyt idzie się około dwóch godzin.

Góra na granicy

Przez wierzchołek biegnie główny grzbiet Beskidu Żywiecko-Kisuckiego, a nim granica Polski i Słowacji oraz Wielki Europejski Dział Wodny. Na Wielkiej Raczy grzbiet zmienia kierunek, a na zachód, w głąb Słowacji, odchodzi od niej długie boczne ramię. Polskie stoki należą do wsi Rycerka Górna w gminie Rajcza, słowackie opadają ku Oszczadnicy (Oščadnica). Wybitność szczytu wynosi 391 m, co w Beskidach jest wartością dużą — stąd tak szeroka panorama.

Ciekawe, że szczytowa hala nie jest polaną wyciętą przez pasterzy. To naturalna łąka, choć górna granica lasu przebiega w tej części Beskidów mniej więcej 150 m wyżej; otacza ją karłowata, również naturalna buczyna. Po słowackiej stronie w 1976 roku utworzono rezerwat Veľká Rača (313 ha) z fragmentami boru jodłowo-świerkowego i piaskowcowymi „skalnymi dziurami", a w lasach żyją cietrzew i ryś.

Historia: Wołosi, zbójnicy i schronisko

Szczyt pojawia się w dokumencie już w 1417 roku. W połowie XVI wieku wypasali tu owce Wołosi, a pasterze z sąsiednich dóbr Budatína i Strečna toczyli o hale krwawe spory. W XVII–XIX wieku w tutejszych lasach kryli się zbójnicy.

Schronisko oddano do użytku 17 grudnia 1934 roku; budowę zaczęli prywatni właściciele, a dokończył bielski oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. W sierpniu 1939 roku stacjonowali tu żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza obserwujący niemieckie oddziały w dolinie Kisucy, a w 1942 roku Niemcy urządzili posterunek Luftwaffe z wieżą obserwacyjną i reflektorami. W kwietniu 1945 roku budynek trafiły dwa pociski, a potem szabrownicy — gospodarz Bronisław Jarosz ścigał ich z karabinem aż do Oszczadnicy. Po wojnie strefa graniczna była zamknięta, a klucze do schroniska wydawał w Rycerce Górnej Karol Peterman, który w czasie okupacji przez cztery lata ukrywał się w tutejszych lasach. W 1964 roku komisja PTTK miała zdecydować o rozbiórce, ale zamiast tego zleciła remont.

Ciekawostki

• Nazwa bywa wywodzona od wsi Rajcza, od gwarowej „rajczuli", czyli zagrody dla owiec, albo od staropolskiego słowa oznaczającego rycerza. Kronikarz Andrzej Komoniecki zapisał też legendę o panach żywieckich i węgierskich sąsiadach, którzy po ugodzie granicznej „raczyli się" winem na szczycie.
• Wieżę widokową zbudowali w 1997 roku wspólnie Polacy i Słowacy.
• W latach 1999–2007 działało tu turystyczne przejście graniczne dla pieszych, rowerzystów i narciarzy; dziś granicę w strefie Schengen przekracza się swobodnie.

Tripto podpowiada

Najkrótsze wejście to żółty szlak z parkingu Lasów Państwowych w Rycerce Górnej Kolonii: około 4,3 km i 2 godziny w górę, z kamienistą ścieżką w górnej części. Czerwony szlak ze Zwardonia przez Magurę zajmuje około 4 godzin 45 minut. Ambitniejsi mogą zrobić pętlę około 20 km (prawie 7 godzin marszu): czerwonym szlakiem granicą przez Małą Raczę i Kikulę, niebieskim do schroniska na Przegibku i zielonym w dół do Kolonii. Schronisko oferuje około 50 miejsc noclegowych, więc zachód i wschód słońca na szczycie można zaplanować na dwa dni. Po słowackiej stronie działa ośrodek narciarski Snow Paradise Veľká Rača Oščadnica.