Kościół Św. Krzyża w Krakowie

Całe sklepienie nawy wyrasta z jednej kolumny stojącej pośrodku kościoła i rozkłada się nad głowami jak korona drzewa. Kościół św. Krzyża przy Teatrze Słowackiego to jedna z najczystszych stylowo gotyckich budowli Krakowa, a jego ściany pokrywają malowidła, które przed zniszczeniem uratował Stanisław Wyspiański. Wnętrze jest małe, ale gęste od detali – od brązowej chrzcielnicy z 1423 roku po jedyne takie w Polsce przedstawienie „Zwierciadła Grzesznika”.

Historia: kościół duchaków

Według tradycji pierwszy, drewniany kościół ufundował tu pod koniec XII wieku biskup Pełka. W 1244 roku biskup Jan Prandota osadził przy nim zakon duchaków, czyli braci Świętego Ducha, którzy prowadzili szpital dla ubogich i chorych. Obecna świątynia powstała w XIV wieku: najpierw kamienne prezbiterium, potem kwadratowa ceglana nawa z wieżą. Przez stulecia kościół otaczał cmentarz, a obok stały klasztor i szpital, rozebrane pod koniec XIX wieku.

W 1528 roku wnętrze strawił pożar i prawdopodobnie zawaliło się sklepienie prezbiterium, ale już do 1533 roku kościół odbudowano i ozdobiono renesansową polichromią. Gruntowną renowację przeprowadzono w latach 1896–1898 pod kierunkiem Tadeusza Stryjeńskiego. Oryginalnych malowideł nie dało się wtedy uratować z powodu wilgoci, więc młody Wyspiański przerysował je w skali 1:1, a według jego kartonów Antoni Tuch wykonał wierną rekonstrukcję, którą oglądamy do dziś.

Co zobaczyć

• Sklepienie palmowe nawy wsparte na jednym filarze, który ma symbolizować biblijne Drzewo Życia.
• „Zwierciadło Grzesznika” na ścianie wschodniej – alegoria nagiego starca otoczonego mieczami z napisami Mors, Diabolus, Peccatum i Verbum, jedyne zachowane takie przedstawienie w polskim malarstwie.
• Sklepienie sieciowe prezbiterium z 1530 roku z herbami Królestwa Polskiego, Sforzów, duchaków i Bonerów na zwornikach.
• Brązową chrzcielnicę z 1423 roku i lawaterz z datą 1581, używany dziś jako kropielnica.
• Kaplicę św. Zofii, dawną kaplicę cechu piekarzy z 1442 roku, z renesansowym konfesjonałem z końca XVI wieku – jednym z najstarszych w Krakowie.
• Kaplicę Matki Boskiej Loretańskiej z XVI-wieczną figurą Chrystusa Frasobliwego oraz stalle ze scenami z życia duchaków.

Ciekawostki

W kościele znajduje się epitafium Heleny Modrzejewskiej, co dobrze pasuje do sąsiedztwa teatru. W 1903 roku ślub wziął tu Wojciech Korfanty, a w kwietniu 1962 roku bp Karol Wojtyła głosił tu rekolekcje dla artystów „Ewangelia a sztuka”. Na zewnętrznej ścianie prezbiterium od strony Plant warto odszukać rzeźbę upadającego Chrystusa autorstwa Jana Szczepkowskiego. Kamienna plebania obok kościoła uchodzi za najstarszy zachowany budynek mieszkalny w Krakowie.

Tripto podpowiada

Kościół stoi przy ul. św. Krzyża 23, na skraju Plant, kilka minut od Rynku Głównego i Bramy Floriańskiej. To czynna świątynia parafialna, więc wchodź poza mszami i zachowaj ciszę; na spokojne obejrzenie wnętrza wystarczy 20–30 minut. Nie zatrzymuj się w progu: przejdź pod centralny filar i spójrz w górę, bo dopiero stamtąd widać, jak żebra rozchodzą się promieniście ku ścianom. Potem zajrzyj do prezbiterium, gdzie w półmroku łatwo przeoczyć herby na zwornikach.