Katedra w Łowiczu

Katedra w Łowiczu — Bazylika Katedralna Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja przy Starym Rynku — to świątynia nazywana „Mazowieckim Wawelem”. Spoczywa w niej dwunastu arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski, którzy przez wieki rezydowali w należącym do nich Łowiczu. Barokowe wnętrze z kaplicami grobowymi, renesansowe nagrobki, krypty prymasów i taras widokowy na wieży sprawiają, że to jeden z najciekawszych zabytków między Warszawą a Łodzią.

Historia: prymasowski Łowicz

Pierwszy, drewniany kościół ufundowano tu ok. 1100 roku, prawdopodobnie z inicjatywy księcia Władysława Hermana. Ok. 1355 roku stanął ceglany kościół gotycki, a 25 kwietnia 1433 roku arcybiskup Wojciech Jastrzębiec podniósł go do rangi kolegiaty. Łowicz należał do arcybiskupów gnieźnieńskich od 1136 roku, a ponieważ prymas był w czasie bezkrólewia interreksem, od 1572 roku łowicka kolegiata pełniła wtedy rolę najważniejszej świątyni Rzeczypospolitej.

Obecny barokowy kształt kościół zawdzięcza przebudowie rozpoczętej w 1625 roku przez prymasa Henryka Firleja i kontynuowanej przez Macieja Łubieńskiego; prace prowadzili architekci Tomasz i Andrzej Poncino, a świątynię ponownie konsekrowano 14 października 1668 roku. W 1939 roku, podczas bitwy nad Bzurą, budowla została poważnie uszkodzona i odbudowana po wojnie. W 1992 roku kolegiata stała się katedrą nowej diecezji łowickiej, a w 1999 roku Jan Paweł II nadał jej tytuł bazyliki mniejszej.

Pomnik Historii

Od 13 listopada 2012 roku łowicka katedra jest Pomnikiem Historii. To najwyższa krajowa forma ochrony zabytków w Polsce, przyznawana rozporządzeniem Prezydenta RP obiektom o wyjątkowym znaczeniu dla dziedzictwa kraju.

Co zobaczyć w katedrze łowickiej

• Kaplice grobowe — m.in. kaplica Uchańskiego (1575–1580) dzieła Jana Michałowicza z Urzędowa, kaplica Tarnowskich z renesansowym nagrobkiem Piotra Tarnowskiego (rzeźby Willema van den Blocke), kaplica Lipskich i Wężyków.
• Krypty prymasów — podziemia z pochówkami m.in. Henryka Firleja (w cynowym sarkofagu) oraz Andrzeja i Wacława Leszczyńskich; nienaruszone krypty otwarto ok. 2024 roku.
• Obraz Matki Boskiej Łowickiej — czczony od 1719 roku, koronowany w 2002 roku.
• Relikwie św. Wiktorii, patronki miasta i diecezji, przechowywane w Łowiczu od 1625 roku.
• Organy o 42 głosach i barokowy portal z tablicą fundacyjną prymasa Łubieńskiego z 1652 roku.
• Taras widokowy na wieży z panoramą Łowicza.

Architektura i kaplice w szczegółach

Katedra jest trójnawową bazyliką z dwuwieżową fasadą i prezbiterium zamkniętym trójbocznie; od wschodu w XVIII wieku dostawiono kaplicę Ogrójca. Warto zwrócić uwagę na kaplicę Lipskich (1641–1647) z ołtarzem Jakuba Fontany i polichromią Adama Swacha oraz kaplicę Wężyków (1635–1640) z ołtarzami Karola Baya. W kaplicy Uchańskiego stoi marmurowy ołtarz ufundowany przez prymasa Łubieńskiego po zwycięstwie pod Beresteczkiem w 1651 roku, przekształcony w 1782 roku w duchu klasycyzmu przez Efraima Szregera. Ciekawostka: przy kolegiacie w 1433 roku powstała pierwsza w kraju kolonia Akademii Krakowskiej, czyli szkoła prowadzona przez uczonych z Krakowa.

Zwiedzanie, bilety i godziny

Kościół możesz obejrzeć samodzielnie poza czasem liturgii — msze w dni powszednie odprawiane są o 7:00, 7:30, 8:00, 9:00 i 18:00, a w niedziele m.in. o 7:00, 9:00, 10:30, 12:00 i 18:00. Muzeum Diecezjalne, krypty i taras widokowy zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem, po wcześniejszym umówieniu (stan na październik 2026):

• poniedziałek–piątek 10:00–15:30, sobota 10:00–14:00,
• muzeum, krypty i taras (ok. 1,5 h): 35 zł normalny, 32 zł ulgowy,
• muzeum lub krypty (ok. 45 min): 25 zł / 22 zł,
• taras widokowy (15–20 min): 16 zł / 14 zł,
• fotografowanie bez flesza — 7 zł.

Bilety kupisz w biurze muzeum w księgarni diecezjalnej (Stary Rynek 20), tel. 46 837 66 45. Krypty zwiedzają grupy do 15 osób. Zimą to dobry cel: wnętrze, krypty i muzeum nie zależą od pogody — pamiętaj tylko, że w niedziele zwiedzania z przewodnikiem nie przewidziano, a termin trzeba ustalić telefonicznie.

Dla kogo

Katedra zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i sztuki dawnej — to rzadka okazja, by w jednym miejscu zobaczyć nagrobki kilku pokoleń prymasów. Z dziećmi najlepiej sprawdzi się krótsza wersja: wejście na taras widokowy i krypty. Pamiętaj, że to czynny kościół — obowiązuje stosowny strój i cisza w czasie nabożeństw.

Dojazd

Katedra stoi przy Starym Rynku w Łowiczu, w województwie łódzkim, między Warszawą a Łodzią. Do miasta dojedziesz pociągiem (stacja Łowicz Główny) lub samochodem — Łowicz leży niedaleko autostrady A2. Z dworca do rynku dojdziesz spacerem.

W okolicy

• Muzeum Regionalne w Łowiczu (Stary Rynek 5/7) — stroje łowickie i sztuka ludowa.
• Boże Ciało w Łowiczu — procesja w strojach ludowych, wpisana w 2014 roku na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
• Nieborów i Arkadia — pałac Radziwiłłów i romantyczny park w niedalekiej okolicy.