Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Ostrykole

W 1656 roku Tatarzy wracający z łupami spod Prostek spalili Ostrykół razem z kościołem i biblioteką, a w niewolę z całej parafii uprowadzono 1326 osób. Wieś odbudowano, a nowy, drewniany kościół stanął w 1667 roku – i stoi do dziś. Według gminy Prostki to najprawdopodobniej najstarszy drewniany kościół w województwie warmińsko-mazurskim, z barokowym ołtarzem, emporami i świecznikiem z głową jelenia.

Historia: od zboru luterańskiego do kościoła katolickiego

Ostrykół leży nad rzeką Ełk, w gminie Prostki. Wieś istniała już przed 1538 rokiem, kiedy książę Albrecht nadał jej przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim, a cztery włóki przeznaczył dla plebana. Najazd z 1656 roku, po bitwie pod Prostkami, zniszczył ją niemal doszczętnie. Odbudowana świątynia przez prawie trzy stulecia służyła ewangelikom, a po II wojnie światowej przejęli ją katolicy. Dziś to kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, należący do parafii w Prostkach; do rejestru zabytków wpisano go 29 grudnia 1964 roku.

Wśród tutejszych pastorów był Michał Grodzki (ok. 1682–1747), autor pieśni o dżumie, która w 1709 roku spustoszyła Prusy – wydano ją w Królewcu w 1711 roku i przedrukowywano w śpiewnikach. Kilku kolejnych pastorów, m.in. Zygmunt Pianka, Jakub Siwek i Herman Schrage, zapisało się jako obrońcy języka polskiego w szkole i kościele. W 1794 roku pod wsią pruskie wojsko rozbiło oddział powstańców kościuszkowskich.

Architektura

Kościół zbudowano na planie wydłużonego prostokąta, z nawami dostawionymi wzdłuż dłuższych ścian i przybudówkami zakrystii. Od frontu stoi kwadratowa kruchta, nad którą wznosi się dzwonnica. Drewniana konstrukcja spoczywa na podmurówce z kamienia polnego. Budynek odrestaurowano w 1933 roku.

Na co zwrócić uwagę

• Ołtarz główny z 1683 roku – barokowy, ze skręconymi kolumienkami, kapitelami korynckimi i rzeźbą Ukrzyżowania.
• Ambona z 1690 roku i empory po obu stronach nawy – typowe dla dawnych świątyń luterańskich.
• Świecznik z głową jelenia z 1700 roku, wiszący przy wejściu.
• XVIII-wieczny anioł chrzcielny w prezbiterium oraz rzeźby Matki Bożej, św. Jana i figurka pelikana.
• Tablica z 1700 roku na tylnej ścianie, upamiętniająca początki wiary ewangelickiej na terenie dzisiejszej gminy Prostki. Ufundował ją Augustyn Schrage dla swojego ojca, pastora Hermana.
• Organy – instrument zakupiono już w 1799 roku; obecna szafa organowa pochodzi według konserwatora z około 1880 roku, a sam instrument zbudowała w 1925 roku firma Furtwängler & Hammer z Hanoweru. Dziś organy wymagają gruntownej renowacji.
• Niemiecka tablica przy wejściu, upamiętniająca mieszkańców poległych w I wojnie światowej.

Tripto podpowiada

To czynny kościół filialny, bez stałych godzin zwiedzania – najpewniej wejdziesz do środka przed mszą lub po niej, a porządek nabożeństw sprawdzisz w parafii św. Antoniego z Padwy w Prostkach. W kościele odbywają się też koncerty – w 2018 roku zagrał tu na przykład kwartet smyczkowy im. Aleksandra Tansmana. Na obejrzenie kościoła z zewnątrz i wnętrza wystarczy 20–30 minut. W okolicy wsi znajduje się grodzisko Jaćwingów, a do Ełku jest stąd niedaleko.