Dolina Śmierci w Bydgoszczy-Fordonie

Dolina Śmierci w Bydgoszczy-Fordonie to wąwóz na skraju Zbocza Fordońskiego, w którym jesienią 1939 r. Niemcy rozstrzelali ok. 1200–1400 Polaków i Żydów z Bydgoszczy i okolic. Dziś to jedno z najważniejszych miejsc pamięci w mieście: z pomnikiem z lat 70., tablicami z nazwiskami ofiar i drogą krzyżową „Golgota XX wieku”. Przyjeżdża się tu, by oddać hołd i zrozumieć, jak wyglądały pierwsze miesiące okupacji na Pomorzu – w ciszy i z szacunkiem dla zamordowanych.

Co wydarzyło się w 1939 roku

Po zajęciu Bydgoszczy 5 września 1939 r. – i propagandowym wykorzystaniu przez nazistów walk z 3–4 września (tzw. krwawa niedziela) – okupant przystąpił do masowych represji wobec ludności polskiej. Gdy groby masowe w Tryszczynie i Borównie zostały przepełnione, egzekucje przeniesiono do wąwozu w Fordonie. Pierwszą grupę mieszkańców Bydgoszczy rozstrzelano tu 10 października 1939 r., ostatnie egzekucje odbyły się 26 listopada 1939 r. Sprawcami byli członkowie pomorskiego Selbstschutzu – formacji złożonej z miejscowych Niemców – oraz esesmani z Einsatzkommando 16. Wśród ofiar byli przede wszystkim przedstawiciele polskiej inteligencji, a także Żydzi.

Dokumentów, które pozwoliłyby ustalić dokładną liczbę ofiar, nie odnaleziono. Historycy szacują ją na 1200–1400 osób; napis na pomniku mówi o 1200 obywatelach polskich i podaje nieco inne daty (12 października – 11 listopada 1939 r.). Po wojnie szczątki ekshumowano i uroczyście pochowano na cmentarzu bohaterów na Wzgórzu Wolności w Bydgoszczy.

Jak upamiętniono ofiary

Pierwszy znak pamięci postawił proboszcz fordońskiej parafii św. Mikołaja, ks. A. Sylka, związany z AK – kamienny obelisk z tablicą w kształcie liścia klonu. Od 1947 r. w dolinie odprawiano, początkowo potajemnie, drogę krzyżową w intencji pomordowanych.

31 sierpnia 1975 r. na wzgórzu nad doliną odsłonięto pomnik projektu Józefa Makowskiego. Wysokie kolumny stylizowane na złamane kłosy wznoszą się jak uniesione ręce; autor opisywał je jako „źdźbła” zwieńczone kwitnącymi kwiatostanami – u podstawy śmierć, u góry życie. Wokół umieszczono tablice z nazwiskami ofiar.

W latach 80. u stóp doliny wyrosło osiedle, a w 1983 r. powstała parafia Matki Bożej Królowej Męczenników. Po wizycie Jana Pawła II w Bydgoszczy w 1999 r. podjęto budowę drogi krzyżowej „Golgota XX wieku”: pierwszą stację poświęcono w 2004 r., ostatnią ukończono w 2009 r. Trzynaście stacji to dwumetrowe krzyże ze stali nierdzewnej, a stacja XII – 24-metrowa ściana z ażurowym krzyżem. W 2008 r. kościół wraz z kalwarią ustanowiono sanktuarium (Kalwaria Bydgoska), a w 2014 r. otrzymał on tytuł bazyliki mniejszej.

Zwiedzanie i zachowanie

Teren jest otwarty i bezpłatny. Na spokojne przejście od pomnika przez dolinę i drogę krzyżową zaplanuj 30–60 minut. Ścieżki prowadzą po stromym zboczu, więc dla wózków i osób o ograniczonej sprawności część trasy może być trudna. To miejsce pamięci i miejsce kultu religijnego: obowiązuje cisza i stosowny ubiór, a zdjęcia rób dyskretnie. Co roku odbywają się tu uroczystości patriotyczne i religijne – apele poległych, drogi krzyżowe, procesje.

Dojazd

Dolina leży na osiedlu Bohaterów w Fordonie, ok. 12 km na północny wschód od centrum Bydgoszczy, w Nadwiślańskim Parku Krajobrazowym. Punktem orientacyjnym jest Bazylika Matki Bożej Królowej Męczenników (parafia przy ul. Gen. Mikołaja Bołtucia 5). Dojazd komunikacją miejską sprawdź w rozkładzie ZDMiKP; samochodem najprościej dojechać w okolice bazyliki.

W okolicy

Kilka kilometrów dalej na wschód leży Stary Fordon – dawne miasteczko nad Wisłą z zabytkową synagogą – a za mostem fordońskim Pałace w Ostromecku. Pamięci ofiar okupacji poświęcone jest również Wzgórze Wolności w centrum, gdzie spoczywają ekshumowani z doliny.