Cmentarz Powązkowski w Warszawie

Co roku 1 i 2 listopada przy bramach Starych Powązek stoją z puszkami aktorzy, dziennikarze i muzycy. Kwesta zapoczątkowana przez Jerzego Waldorffa w 1975 roku zbiera pieniądze na remonty kaplic, nagrobków i rzeźb, a w 2024 roku trafiła na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Sam Cmentarz Powązkowski — najstarsza zachowana nekropolia Warszawy, z około 70 tysiącami nagrobków na 43 hektarach — jest dziś czymś pomiędzy panteonem, muzeum rzeźby i czynnym miejscem pochówku.

Historia: cmentarz za rogatkami

Cmentarz założono 4 listopada 1790 roku, w dzień św. Karola Boromeusza, na gruncie podarowanym przez rodzinę Szymanowskich. Leżał wtedy poza miastem — w tym czasie zamykano przykościelne cmentarze w centrum ze względów sanitarnych. Poświęcono go 20 maja 1792 roku w obecności króla Stanisława Augusta; początkowo zajmował zaledwie około 2,6 ha. W tym samym roku stanął kościół św. Karola Boromeusza według projektu Dominika Merliniego, a jeszcze wcześniej wzniesiono katakumby — murowane rzędy nisz grobowych.

Przez kolejne dziesięciolecia cmentarz poszerzano wielokrotnie, aż osiągnął obecną powierzchnię. Gdy w latach 1836–1838 zamknięto cmentarze Świętokrzyski i Koszykowy, Powązki stały się jedynym katolickim cmentarzem lewobrzeżnej Warszawy. Kościół przebudowano pod koniec XIX wieku według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego.

Wojna i odbudowa

We wrześniu 1939 roku zniszczonych zostało 29 kwater, a w czasie okupacji w grobowcach ukrywano broń konspiracji. Podczas powstania warszawskiego kościół został zniszczony, a archiwum cmentarza spłonęło. Katakumby odbudowywano do 1970 roku — z braku dokumentacji nie wszystkie tablice wróciły na swoje miejsca. W 1965 roku nekropolię wpisano do rejestru zabytków, a w 2014 roku — razem z sąsiednimi cmentarzami różnych wyznań — uznano za pomnik historii.

Co zobaczyć

• Aleję Zasłużonych założoną w 1925 roku; jako pierwszego pochowano tu noblistę Władysława Reymonta. Spoczywają tu m.in. lotnicy Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura oraz śpiewak Jan Kiepura.
• Katakumby przy kościele — najstarszą część cmentarza, z rzędami nisz grobowych i tablic epitafijnych.
• Sztukę sepulkralną: kamienne i żeliwne nagrobki, rzeźby i kaplice rodzinne, często dzieła znanych rzeźbiarzy.
• Groby wielkich Polaków — m.in. Stanisława Moniuszki i Bolesława Prusa.
• Tablice katyńskie na ścianie kościoła i Sanktuarium Poległych i Pomordowanych na Wschodzie.

Ciekawostki

• Na Powązkach pochowano łącznie około miliona osób.
• Cmentarz otacza około 4,5 km ceglanego muru, którego remont trwał od 2010 do 2024 roku. W 2012 roku zawalił się fragment od strony cmentarza żydowskiego, niszcząc około 70 nagrobków.
• Stare Powązki to nie to samo co Cmentarz Wojskowy na Powązkach — ten młodszy leży dalej na północny zachód, przy tej samej ulicy Powązkowskiej.

Tripto podpowiada

Cmentarz zwiedza się samodzielnie i bezpłatnie; bramy otwierane są o 7:00, a latem zamykane o 20:00 — zimą sprawdź aktualne godziny na stronie parafii. Na pierwszą wizytę przeznacz 1,5–2 godziny i weź plan kwater albo zapisz się na spacer z przewodnikiem: parafia przygotowała ponad 50 tras tematycznych. To czynna nekropolia, więc zachowaj ciszę, poruszaj się alejkami i ustępuj konduktom pogrzebowym. Najbardziej poruszający jest wieczór 1 listopada, gdy groby rozświetlają tysiące zniczy, a przy bramach trwa kwesta — spodziewaj się jednak dużych tłumów.