Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku

Pomnik Poległych Stoczniowców 1970 w Gdańsku – trzy stalowe krzyże z kotwicami na Placu Solidarności przed Bramą nr 2 dawnej Stoczni Gdańskiej – upamiętnia robotników zabitych podczas protestów w grudniu 1970 r. Odsłonięty 16 grudnia 1980 r., był pierwszym pomnikiem ofiar komunistycznych represji wzniesionym w państwie rządzonym przez komunistów. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Gdańska i „Solidarności”, który zobaczysz bezpłatnie o każdej porze.

Grudzień 1970 i sierpniowy postulat

W grudniu 1970 r., po ogłoszeniu podwyżek cen żywności, na Wybrzeżu wybuchły protesty. 16 grudnia 1970 r. przy Bramie nr 2 padły strzały do stoczniowców wychodzących z zakładu – zginęły dwie osoby, a kilkanaście zostało rannych. Przez kolejną dekadę pamięć o ofiarach była tłumiona.

Budowa pomnika była jednym z żądań strajkujących w sierpniu 1980 r. Społeczny Komitet Budowy Pomnika powstał dzień po zakończeniu strajku; zaangażowali się w niego liderzy rodzącej się „Solidarności”, m.in. Lech Wałęsa, Anna Walentynowicz, Andrzej Gwiazda i Henryk Lenarciak. Władze próbowały ograniczyć upamiętnienie do tablicy w stoczni albo przenieść pomnik w inne miejsce – bez skutku. Monument zbudowano bez pieniędzy państwowych: do 12 grudnia 1980 r. komitet zebrał ze społecznych zbiórek 20 mln zł.

Odsłonięcie 16 grudnia 1980 r.

Na uroczystość w 10. rocznicę tragedii przyszło kilkadziesiąt tysięcy osób. O 17:00 zabiły dzwony i zawyły syreny zakładów w całym mieście. Na tę okazję Krzysztof Penderecki skomponował „Lacrimosę”, a Daniel Olbrychski odczytał Apel Poległych. W późniejszych latach pod pomnikiem stawali m.in. papież Jan Paweł II, Margaret Thatcher i prezydent USA George Bush.

Symbolika – co warto zobaczyć

• Trzy krzyże o wysokości 42 m i wadze 42 ton każdy, ustawione na planie spękanego trójkąta – upamiętniają trzech pierwszych zabitych stoczniowców,
• trzy kotwice po 2 tony – znak nadziei, nawiązujący do lat 1956, 1970 i 1980,
• płaskorzeźby ze stali nierdzewnej u podstawy, przedstawiające pracę stoczniowców, z datami 1956, 1970, 1980 i 1981; na jednej z nich fragment wiersza Czesława Miłosza o tym, że poeta pamięta krzywdy,
• inskrypcja w pięciu językach – przesłanie dla zamordowanych, rządzących i współobywateli,
• mur z ok. 40 tablicami od strony stoczni: 21 postulatów sierpniowych, werset Psalmu 29 w przekładzie Miłosza i nazwiska poległych.

Autorami projektu byli Bogdan Pietruszka, Wiesław Szyślak, Wojciech Mokwiński i Jacek Krenz. Pierwotny szkic Pietruszki zakładał cztery krzyże połączone w krąg, ale inżynier Konrad Niklas uznał, że taka konstrukcja stawiałaby zbyt duży opór wiatrowi – stąd ostateczny układ trzech krzyży.

Praktycznie

Pomnik stoi na otwartym placu – dostęp jest bezpłatny przez całą dobę. Na obejrzenie wystarczy 15–20 minut. Teren jest płaski i dostępny dla wózków. Najważniejsze uroczystości odbywają się 16–17 grudnia oraz 31 sierpnia; wtedy plac bywa zamknięty dla ruchu i bardzo zatłoczony.

Dojazd

Plac Solidarności leży ok. 15 minut pieszo od dworca Gdańsk Główny. Najbliższy przystanek SKM to Gdańsk Stocznia, a tramwaje zatrzymują się przy pl. Solidarności. Samochód zostaw na płatnym parkingu Europejskiego Centrum Solidarności.

W okolicy

• Europejskie Centrum Solidarności – ok. 100 m, wystawa o drodze do wolności,
• Brama nr 2 Stoczni Gdańskiej,
• Sala BHP – miejsce podpisania Porozumień Sierpniowych.