Drewniany kościół św. Krzyża w Buku

Na niewielkim pagórku w Buku, gdzie przed lokacją miasta mogło stać grodzisko, od 1760 roku stoi modrzewiowy kościół Świętego Krzyża – rzadki przykład drewnianej świątyni na planie krzyża greckiego, z równymi ramionami i pseudokopułą zwieńczoną ośmioboczną wieżyczką. Ufundował go wojewodzic poznański Wiktor Raczyński z Wojnowic. Wnętrze zachowało większość rokokowego wyposażenia, a wokół rozciąga się cmentarz, na którym spoczywają m.in. kosynierzy z 1848 roku i powstańcy wielkopolscy.

Historia: trzeci kościół na wzgórzu

Obecna świątynia jest trzecią wzniesioną na tym miejscu, na dawnym przedmieściu Buku zwanym Konary. Niewykluczone, że już tu stała pierwsza kaplica wspomniana w dokumencie księcia Bolesława Pobożnego z 1257 roku. Po lokacji Buku na prawie magdeburskim w 1289 roku miasto przeniesiono kilkaset metrów dalej, na miejsce obecnego rynku, a pagórek przeszedł we władanie Kościoła. Stał tu kościół św. Wojciecha, wzmiankowany przy okazji pożaru z 1515 roku i rozbudowany w latach 1608–1609, ale w XVIII wieku rozebrany. Na jego miejscu Raczyński postawił obecny kościół w stylu dojrzałego baroku. W 2020 roku kościół odrestaurowano w ramach projektu renowacji dziesięciu drewnianych kościołów archidiecezji poznańskiej, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej.

Architektura

Kościół ma konstrukcję szkieletową, oszalowaną, z drewna modrzewiowego. Na planie krzyża greckiego dobudowano od zachodu zakrystię, a od wschodu kruchtę. Nad skrzyżowaniem ramion wznosi się pseudokopuła z ośmioboczną wieżyczką i hełmem z latarnią obitą blachą. Wewnątrz strop podpiera osiem kolumn ustawionych w okręgu.

Co zobaczyć we wnętrzu

• ołtarz główny z późnogotyckim krucyfiksem, pochodzącym prawdopodobnie z wcześniejszego kościoła – u stóp krzyża rzeźbiona „Golgota” z lwem, smokiem, gołębicą i wężami,
• tabernakulum z obrotowym tronem,
• cztery ołtarze boczne: Matki Boskiej Sykstyńskiej, Przemienienia Pańskiego, św. Michała Archanioła i św. biskupa,
• malowidła na stropie – cztery sceny z życia św. Wojciecha (przybycie do Prusów, męczeństwo, wykupienie ciała, chwała ołtarza), nawiązujące do dawnego wezwania,
• rokokową ambonę, chór z polichromią przedstawiającą chór anielski i piaskowcową kropielnicę z XVI wieku w kruchcie,
• w wieżyczce – rzeźbę gołębicy z puttami i wizerunki świętych Kazimierza, Wojciecha, Jadwigi Śląskiej i Stanisława.

Ciekawostki

Na jednej ze ścian wieżyczki wypatrz serce ułożone z łupku. W kruchcie, po lewej od drzwi, wisi epitafium Stanisława Baranowicza z 1795 roku – prawdopodobnie na znak pokuty pochowano go na zewnątrz, pod progiem kościoła. Obok stoi drewniana dzwonnica z 1757 roku kryta oryginalnym gontem i kamienna figura Ecce Homo z 1762 roku. Na cmentarzu spoczywają m.in. żołnierz napoleoński Stanisław Kaczmarek, Regina Wańkowicz – siostra Melchiora Wańkowicza, oraz dr Lech Siuda, przyjaciel Wisławy Szymborskiej, która dzięki niemu kilka razy odwiedzała Buk. Centralne miejsce zajmuje zbiorowa mogiła kosynierów z 1848 roku i powstańców wielkopolskich z miniaturową kopią rzeźby Powstańca – oryginał z 1928 roku Niemcy rozebrali w 1939 roku.

Tripto podpowiada

To czynna świątynia, więc wnętrze zwiedza się poza nabożeństwami – godziny mszy i możliwość wejścia sprawdź na stronie parafii lub zapytaj na miejscu. Bryłę, dzwonnicę i figurę Ecce Homo obejrzysz z zewnątrz o każdej porze; na cmentarzu chodź alejkami. Na kościół i cmentarz zaplanuj 30–45 minut.